Cumhuriyet’in İlanına Kadar Yaşanan Siyasi ve Diplomatik Gelişmeler

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Cumhuriyet’in İlanına Kadar Yaşanan Siyasi ve Diplomatik Gelişmeler başlığında sosyal bilgilerin dilini öğreneceğiz: kavramı tanımak, örneğini görmek ve sonucunu tartışmak.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: 16-19 Mart 1920'de yapılan Londra görüşmelerinin sonuçlarını değerlendirir.
• Kazanım 2: Amerikan mandası görüşmelerinin neden başarısız olduğunu açıklar.
• Kazanım 3: 12 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması'nın içeriğini belirtir.
• Kazanım 4: 11 Ekim 1922'de imzalanan Mudanya Mütarekesi'nin hükümlerini değerlendirir.
• Kazanım 5: Saltanatın kaldırılması ile Cumhuriyetin ilanı arasındaki süreci diplomatik gelişmelerle ilişkilendirir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konuya geçmeden önce Türk Milletinin Millî Mücadele Sürecindeki Rolü konusunu bilmemiz gerekiyor. Türk Milletinin Millî Mücadele Sürecindeki Rolü içindeki kavramlar bu derste doğrudan kullanılacak; aradaki bağı kurmadan sayısal işleme geçmek en sık yapılan hatadır.

• Türk Milletinin Millî Mücadele Sürecindeki Rolü — bağlantı: bu derste yeniden karşımıza çıkacak konu.
• Millî Mücadele Döneminde Siyasi ve Askerî Gelişmeler — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

1. Londra Görüşmeleri

Londra Görüşmeleri, 16-19 Mart 1920'de Londra'da yapılmıştır. Görüşmelerde Anadolu'daki hareketin temsilcileri, İstanbul Hükümeti'nin temsilcileriyle bir araya gelmiştir. Görüşmelerin temel amacı, işgaller ve Anadolu'daki siyasi durum üzerinde uzlaşmaya varmaktı.

Görüşmelerde manda tartışması gündeme gelmiş, ancak uzlaşma sağlanamamıştır. Görüşmelerin sonuçsuz bir şekilde sona ermesi, halk üzerindeki olumsuz etkisi büyük olmuştur. Halk, diplomatik yollarla çözüm arayışının işe yaramadığını görmüştür.

Londra Görüşmeleri'nin sonuçsuz kalması, Türkiye'de bağımsızlık yanlısı görüşün güçlenmesine yol açmıştır. Bu sonuç, mandaya ve himayeye karşı oluşan tepkinin diplomatik alanda da karşılık bulduğunu göstermektedir.

2. Amerikan Mandası Görüşmeleri

Amerikan mandası görüşmeleri, 1920 yılında Türkiye ile Amerika Birleşik Devletleri arasında yürütülmüştür. ABD'nin mandayı kabul etme önerisi, Türkiye'de büyük bir tepkiyle karşılanmıştır.

Görüşmeler, Türkiye'nin bağımsızlığını koruma isteği ile ABD'nin mandacı bir yaklaşım arasındaki uyuşmazlık nedeniyle sonuçsuz kalmıştır. Türkiye tarafı mandanın kabul edilemeyeceğini açıkça ifade etmiştir.

Manda tartışması, Türkiye'de yönetim anlayışındaki dönüm noktasıyla ilişkilidir. Halk ve aydınların büyük bölümü, ülkenin kendi kaderini kendisinin belirlemesi gerektiğinde birleşmiştir.

3. Moskova Antlaşması

Moskova Antlaşması, 12 Mart 1921'de Türkiye ile Sovyetler Birliği arasında imzalanmıştır. Antlaşma iki ülke arasındaki dostluk ve iş birliği ilişkilerinin kurulmasını öngörmüştür. Türkiye, Batı devletlerinin açtığı kredi hesaplarının dondurulmasını kabul etmiştir.

Moskova Antlaşması'nın en önemli hükmü, iki devlet arasında hiçbir konuda iş birliği yapılmayacağına dair karşılıklı taahhütlerdir. Bu hükümle Türkiye'nin kendi siyasi iradesini koruması güvence altına alınmıştır.

Antlaşma, Türkiye'nin uluslararası alanda yalnız kalmadığını göstermiştir. Doğu sınırının barış içinde belirlenmesi, bu antlaşmanın önemli bir sonucu olmuştur.

4. Mudanya Mütarekesi

Mudanya Mütarekesi, 11 Ekim 1922'de Mudanya'da imzalanmıştır. Mütarekeye İtilaf Devletleri adına İngiltere, Fransa ve İtalya temsilcileri katılmış, Türkiye tarafını temsil eden heyette ise İstanbul'daki milletvekilleri ile Ankara'dan gelen temsilciler yer almıştır.

Mütarekenin başlıca hükümleri arasında ateşkesin derhâl yürürlüğe girmesi, Yunanistan'ın Anadolu'dan çekilmesi ve Doğu Trakya'nın savaş yapılmadan geri alınması yer almıştır. Türkiye'nin batı sınırının Trakya ile sınırlandırılması da kabul edilmiştir.

Mudanya Mütarekesi askerî bir ateşkes antlaşmasıdır. Antlaşmanın imzalanmasıyla Kurtuluş Savaşı'nın askerî dönemi sona ermiş ve siyasi süreç başlamıştır. Lozan Antlaşması'nın ön hazırlığı bu antlaşma ile yapılmıştır.

5. Saltanatın Kaldırılması

Saltanat, 1 Kasım 1922'de kaldırılmıştır. Bu karar Meclis'te alınmış ve taht ile taç gibi saltanata özgü semboller yönetimden kaldırılmıştır. Saltanatın kaldırılmasıyla Osmanlı hanedanının siyasi üstünlüğü sona ermiştir.

Saltanatın kaldırılması, Cumhuriyetin ilanıyla aynı yıl içinde gerçekleşmiştir. Bu iki karar birlikte değerlendirildiğinde devletin temelinde köklü bir değişim yaşandığı görülmektedir.

6. Diplomasi ve Uluslararası Tanınma

Saltanatın kaldırıldığı ve Cumhuriyetin ilan edildiği yurt dışına duyurulmuştur. Ülkelerin bir bölümü yeni duruma itiraz etmiş, bir bölümü ise Cumhuriyeti tanımıştır.

Diplomatik açıdan en belirleyici adım, Lozan Antlaşması'nın imzalanmasıdır. 24 Temmuz 1923'te imzalanan antlaşmayla Türkiye Cumhuriyeti uluslararası alanda tanınmıştır. Bu antlaşma, kapitülasyonların kaldırılması ve ulusal sınırların çizilmesiyle birlikte Türkiye'nin uluslararası konumunu güçlendirmiştir.

Lozan Antlaşması'nın onaylanması süreci uzun ve zorlu olmuştur. Antlaşmanın her ülkede aynı anda onaylanması mümkün olmamış, onay sürecinin tamamlanması belirli bir dönem almıştır. Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası alanda tam anlamıyla tanınması Lozan sonrası dönemde tamamlanmıştır.

• Londra Görüşmeleri sonuçsuz kalmış ve bağımsızlık yanlısı görüşü güçlendirmiştir.
• Manda tartışması ülkenin kendi kaderini belirleme iradesini ortaya koymuştur.
• Moskova Antlaşması uluslararası alanda yalnız kalınmadığını göstermiştir.
• Mudanya Mütarekesi savaşın askerî dönemini sona erdirmiştir.
• Lozan Antlaşması Türkiye'nin uluslararası tanınmasını sağlamıştır.

Özet: Millî Mücadelenin siyasi ve diplomatik döneminde çeşitli girişimler yapılmıştır. 16-19 Mart 1920'de yapılan Londra Görüşmeleri sonuçsuz kalmıştır. Amerikan mandası görüşmeleri de Türkiye'nin mandayı reddi nedeniyle başarısız olmuştur. 12 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması karşılıklı iş birliği yasağı hükmüyle Türkiye'nin siyasi iradesini korumuştur. 11 Ekim 1922'de imzalanan Mudanya Mütarekesi ile savaşın askerî dönemi sona ermiştir. 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırılmış, 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edilmiş ve 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması ile Türkiye Cumhuriyeti uluslararası alanda tanınmıştır.

Sık Yapılan Hatalar: Birinci hata, Londra Görüşmeleri'nde uzlaşıya varıldığı düşüncesidir; görüşmeler sonuçsuz sona ermiştir. İkinci hata, Moskova Antlaşması'nın Türkiye ile Amerika arasında imzalandığının sanılmasıdır; karşı taraf Sovyetler Birliği'dir. Üçüncü hata, Mudanya Mütarekesi ile Lozan Antlaşması'nın aynı tarihli olduğudur; Mudanya 11 Ekim 1922, Lozan ise 24 Temmuz 1923 tarihlidir. Dördüncü hata, Türkiye'nin uluslararası tanınmasının saltanatın kaldırılmasıyla olduğu düşüncesidir; tanınma Lozan ile sağlanmıştır.

Günlük hayattan bir uygulama

Öğrenilen bilgi ancak bir işe yaradığında yerinde kalır. Cumhuriyet’in İlanına Kadar Yaşanan Siyasi ve Diplomatik Gelişmeler konusunu günlük hayattan bir durumla birleştirelim; soruyu çözerken her adımın hangi kurala dayandığını söylemeye çalışın.

Uygulama sorusu: Londra Görüşmeleri ile Amerikan manda görüşmelerinin sonuçsuz kalma nedenlerini karşılaştırarak yazınız?

Bu görev için 20 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Sınıfta işe yarayan pratik notlar

• Antlaşma sorularında önce türünü belirle, sonra tarihini ve taraflarını hatırla.
• Ateşkes ile barış antlaşması arasındaki farkı örneklerle pekiştir.
• Manda tartışmasının neden sonuçsuz kaldığını açıklamak sorularda sık işe yarar.
• Uluslararası tanınma sorularında Lozan'a odaklan, iç siyasi kararları ayırt et.
• Belge tarihlerini bir zaman çizelgesine yerleştirerek karıştırmadan hatırla.

Örnekleri adım adım çözelim

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Antlaşma türü ayrımı

Soru: Mudanya Mütarekesi ile Lozan Antlaşması arasındaki temel fark nedir?

1. Adım 1: Mudanya Mütarekesi'nin tarihi 11 Ekim 1922 olarak alınır.
2. Adım 2: Mudanya bir ateşkes antlaşması olduğu görülür.
3. Adım 3: Lozan Antlaşması'nın tarihi 24 Temmuz 1923 olarak alınır.
4. Adım 4: Lozan bir barış antlaşmasıdır, fark bu noktadadır.

Cevap: Mudanya ateşkes, Lozan ise barış antlaşmasıdır

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Tarih sıralaması

Soru: Londra Görüşmeleri, Moskova Antlaşması ve Mudanya Mütarekesi tarihlerine göre sıralayınız.

1. Adım 1: Londra Görüşmeleri 16-19 Mart 1920 tarihlidir.
2. Adım 2: Moskova Antlaşması 12 Mart 1921 tarihlidir.
3. Adım 3: Mudanya Mütarekesi 11 Ekim 1922 tarihlidir.
4. Adım 4: Bu sıralamaya göre Londra, Moskova ve Mudanya gelir.

Cevap: Londra, Moskova, Mudanya

Kavramları birbirinden ayırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Bu dersten çıkan kurallar

Kuralları tek yerde görmek, karışık gelen bilgileri düzene sokar. Aşağıdaki tablo bu konuda geçen kural ve ölçüleri içerir.

Sık yapılan hatalar ve nedenleri

Bu konudaki tipik hataları gözden geçirmek, tekrar hata yapmayı en hızlı azaltan yoldur. Her hatanın gerekçesi yazılmıştır.

• Londra Görüşmeleri'nde uzlaşıya varıldığını düşünmek: Londra Görüşmeleri sonuçsuz sona ermiştir. Uzlaşma sağlanamaması, Türkiye'de bağımsızlık yanlısı görüşün güçlendirmiştir.
• Moskova Antlaşması'nın karşı tarafını yanlış bilmek: Moskova Antlaşması Türkiye ile Sovyetler Birliği arasında 12 Mart 1921'de imzalanmıştır. Amerika ile imzalanmış bir antlaşma değildir.
• Mudanya Mütarekesi ile Lozan Antlaşması'nın tarihlerini karıştırmak: Mudanya Mütarekesi 11 Ekim 1922'de, Lozan Antlaşması ise 24 Temmuz 1923'te imzalanmıştır. İkisi arasında yaklaşık dokuz ay vardır.
• Uluslararası tanınmayı saltanatın kaldırılmasına bağlamak: Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası alanda tanınması Lozan Antlaşması ile sağlanmıştır. Saltanatın kaldırılması bir iç siyasi karardır.
• Mudanya Mütarekesi'ni barış antlaşması saymak: Mudanya Mütarekesi askerî bir ateşkes antlaşmasıdır. Barış antlaşması ise Lozan'da imzalanmıştır.

Bu dersten akılda kalması gerekenler

Kısaca: Millî Mücadelenin siyasi ve diplomatik döneminde birçok girişim yapılmıştır. 16-19 Mart 1920'de Londra'da yapılan görüşmeler, manda tartışmasının gündeme gelmesiyle sonuçsuz kalmış ve halk üzerindeki olumsuz etkisi büyük olmuştur. Amerika ile yürütülen manda görüşmeleri de Türkiye'nin mandayı reddi nedeniyle sonuçsuz kalmıştır. 12 Mart 1921'de Türkiye ile Sovyetler Birliği arasında Moskova Antlaşması imzalanmış, bu antlaşmada karşılıklı iş birliği yapılmaması hükmü Türkiye'nin siyasi iradesini korumuştur. 11 Ekim…

Kısaca bu derste öğrendiklerimizi toparlayalım:

• Londra Görüşmeleri 16-19 Mart 1920'de yapılmış ve sonuçsuz kalmıştır.
• Manda tartışması Türkiye'de bağımsızlık yanlısı görüşü güçlendirmiştir.
• Moskova Antlaşması 12 Mart 1921'de Sovyetler Birliği ile imzalanmıştır.
• Moskova Antlaşması'nda karşılıklı iş birliği yasağı vardır.
• Mudanya Mütarekesi 11 Ekim 1922'de imzalanmıştır.
• Mudanya Mütarekesi askerî bir ateşkes antlaşmasıdır.
• Doğu Trakya, Mudanya Mütarekesi ile savaş yapılmadan geri alınmıştır.
• Türkiye'nin uluslararası tanınması Lozan Antlaşması ile sağlanmıştır.

Kontrol soruları

Kendi kendine dene: çözümü sen yaz, sonra anahtarla karşılaştır. Doğru yaptığın soruların altını çizmek, sınav öncesi hızlı tekrar sağlar.

1. Manda tartışmasının Türkiye'de siyasi açıdan önemi nedir? (Şıklar: Ülkenin kendi kaderini belirleme iradesini ortaya koymuştur · Manda sistemini kabul ettirmiştir · Sınırları belirlemiştir · Ekonomiği düzenlemiştir)
2. Amerikan manda görüşmeleri neden başarısız olmuştur? (Şıklar: İtalya görüşmeleri engellemiştir · Amerika antlaşma istememiştir · Görüşmeler hiç yapılmamıştır · Türkiye mandayı kabul etmemiştir)
3. Londra Görüşmeleri hangi tarihler arasında yapılmıştır? (Şıklar: 11 Ekim 1922 · 12 Mart 1921 · 16-19 Mart 1920 · 23 Nisan 1920)

Cevap anahtarı: 1) Ülkenin kendi kaderini belirleme iradesini ortaya koymuştur — Manda tartışması, Türkiye'de ülkenin kendi kaderini kendisinin belirlemesi gerektiği yönündeki iradeyi ortaya koymuştur. Bu irade sonraki siyasi gelişmelerin temelini oluşturmuştur Bu nedenle seçenek…

2) Türkiye mandayı kabul etmemiştir — Türkiye, Amerikan manda önerisini kabul etmemiştir. Bağımsızlığın korunması gerektiği yönündeki irade, görüşmelerin sonuçsuz kalmasına yol açmıştır Bu nedenle seçenekler içinde yer alan ifade şudur:…

3) 16-19 Mart 1920 — Londra Görüşmeleri 16-19 Mart 1920'de yapılmıştır. Görüşmelerde mandanın kabulü konusunda uzlaşı sağlanamamış ve sonuçsuz bir şekilde sona ermiştir.

Bu dersten sonra neler var?

Konunun yerine oturması için komşu başlıkları da bilmek gerekir. Şunlarla birlikte çalışmak konuyu pekiştirir:

• Atatürk İnkılapları — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Atatürk İlkeleri — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Türkiye'de Nüfus, Yerleşme ve Ekonomi — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Demokrasi, İnsan Hakları ve Küresel Sorunlar — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Kaynak ve doğruluk notu

Bu konuda ölçü, birim ve kural iddiaları hesapla doğrulanmıştır. Cumhuriyet’in İlanına Kadar Yaşanan Siyasi ve Diplomatik Gelişmeler için kullanılan her kural, konunun kendi örneklerinde gösterilerek verilmiştir; anlatım kendi ifadelerimizle yeniden düzenlenmiştir.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Londra Görüşmeleri ile Amerikan manda görüşmelerinin sonuçsuz kalma nedenlerini karşılaştırarak yazınız? (20 puan)
• Moskova Antlaşması ile Mudanya Mütarekesi'nin taraflarını, tarihlerini ve hükümlerini karşılaştırmalı olarak yazınız? (25 puan)
• Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası alanda tanınması hangi aşamalarda gerçekleşmiştir, bu süreci açıklayınız? (20 puan)

İleri Örnek: Siyasi ve Diplomatik Kararları Tek Bir Zaman Çizelgesinde Bağlamak

Bu konuda birbiriyle ilişkili ama farklı türden kararlar öğrenildi: askerî sonuçlar, diplomatik görüşmeler ve siyasi değişiklikler. İleri düzeyde gereken, bunların tek bir zincir hâlinde nasıl bağlandığını görmektir. Çünkü Cumhuriyet'in ilanı kendiliğinden olmuş bir tarih değildir; öncesinde birtakım kararların üst üste gelmesiyle doğmuştur.

Zincirin mantığı şudur: önce sahada sonuç alınmış (Büyük Taarruz), sonra bu sonuç diplomatik bir ateşkese dönüşmüş, ateşkesin yürürlüğe girmesiyle askerî zorunluluklar ortadan kalkmış ve siyasi kararlar alınabilir hâle gelmiş, alınan siyasi kararlar yönetim biçimini şekillendirmiş, en son bu şekillenme Lozan'da uluslararası olarak da kayda geçirilerek yeni düzen resmîleştirilmiştir.

Bu sıralamanın tersine çevrilememesi de önemli bir bilgidir. Örneğin Lozan'daki diplomatik görüşmeler, sahada askerî sonuçlar alınmadan sürdürülemezdi; çünkü görüşmelerde elde edilecek kazanımların neler olacağı, cephedeki tabloya bağlıydı. Aynı biçimde yönetim biçimine ilişkin kararlar, ateşkesin yürürlüğe girmesiyle gündeme gelebildi. Bu yüzden bu konudaki sorularda tarihleri sıraya dizme sorusu sık karşınıza çıkar ve yalnızca tarihleri bilmek yeterlidir; ama tarihlerin arkasındaki bağı da kurmak ise açıklamalı sorularda fark yaratır.

Antlaşmaları türlerine göre ayırmak da bu zinciri anlamak için gereklidir. Ateşkes, çatışmanın geçici olarak durmasını sağlayan ve süresiyle birlikte şartları yazılı bir belgedir; barış antlaşması ise kalıcı düzeni kuran belge olarak farklı bir işleve sahiptir. Aynı biçimde saltanatın kaldırılması ve halef seçilmesi antlaşma değil, meclis kararlarıdır. Bu yüzden bir soruda karşılaştırılan iki olayın türlerini karşılaştırmak, tarihleri karşılaştırmaktan ayırt edici bir iş gerektirir.

Son bir denetim sorusu soralım: listedeki altı tarihten hangisi diğerlerine göre farklı bir türe aittir? İlk bakışta hepsi bir tarih listesidir, ama 24 Temmuz 1923 tarihi hem askerî hem siyasi bir sonucun dışında, uluslararası bir belgenin imzasıdır; yani zincirin son halkasını doğuran ve aynı zamanda meşruiyet kazandıran adımdır. Bu tür soruları çözebilmek için olayın türünü her zaman ilk anda etiketlemek gerekir.

Kendini Dene

Soru: Londra Görüşmeleri ile Amerikan manda görüşmelerinin sonuçsuz kalma nedenlerini karşılaştırarak yazınız?

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Londra Görüşmeleri'nin 16-19 Mart 1920'de yapıldığının yazılması 3 puan; görüşmelerde manda tartışmasının gündeme geldiğinin belirtilmesi 4 puan; uzlaşı sağlanamadığının açıklanması 4 puan; Amerikan görüşmelerinde de mandanın kabul edileceğinin yazılması 4 puan; sonuçların halk üzerindeki etkisinin değerlendirilmesi 3 puan; düzen 2 puan. Toplam 20 puan.