Millî Mücadele Döneminde Siyasi ve Askerî Gelişmeler

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Millî Mücadele Döneminde Siyasi ve Askerî Gelişmeler üzerine çalışacağız. Bir düzenek nasıl işliyorsa öyle ele alacağız; kuralın arkasındaki mantığı görmek konuyu kalıcı kılar.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Büyük Millet Meclisi'nin görev ve yetkilerini açıklar.
• Kazanım 2: Saltanatın kaldırılmasıyla hilafetin kaldırılması arasındaki farkı belirtir.
• Kazanım 3: Cumhuriyetin ilanıyla gelen değişimleri sıralar.
• Kazanım 4: Lozan Antlaşması'nın siyasi ve hukuki sonuçlarını değerlendirir.
• Kazanım 5: Siyasi, hukuki, eğitim ve ekonomik alanda yapılan inkılapları temel ilkelerle ilişkilendirir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konuyu anlamanın ön koşulu Millî Mücadele Hazırlık Süreci bilgisidir. Millî Mücadele Hazırlık Süreci konusundaki temel kavramlar bu derste örneklerin üzerinde yeniden karşımıza çıkacak.

• Millî Mücadele Hazırlık Süreci — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Mondros Mütarekesi’ne Karşı Tepkiler — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

1. Meclis Dönemi ve Siyasi Gelişmeler

Büyük Millet Meclisi, 23 Nisan 1920'de Ankara'da açılmıştır. Meclis yalnızca bir yasama kurulu değil, aynı zamanda ülkenin yeniden kurulmasını amaçlayan bir kurucu organdır. Meclis, hem kanun yapma görevi üstlenmiş hem de hükümetin oluşmasında belirleyici olmuştur.

Meclis'in kurulmasından sonra yasama, yürütme ve yargı kolları birbirinden ayrılmamıştır. Devlet işleri Meclis'in oluşturduğu hükümetler tarafından yürütülmüştür. Bu düzen, Cumhuriyet ilan edilene kadar sürmüştür.

2. Saltanatın Kaldırılması

Saltanat, 1 Kasım 1922'de kaldırılmıştır. Saltanatın kaldırılmasıyla taht ve taç gibi saltanata özgü semboller yönetimden kaldırılmıştır. Bu karar, devletin temelinde bir değişiklik olduğunu göstermiştir.

Saltanatın kaldırılmasından sonra 3 Mart 1924'te hilafet de kaldırılmış ve Halifeliğin odağı olarak TBMM belirlenmiştir. Böylece dinî devlet anlayışından laik bir düzene geçiş süreci tamamlanmıştır. Bu iki karar birbirinin yerine geçmemiş, iki ayrı tarihte gerçekleşmiştir.

3. Cumhuriyetin İlanı

Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edilmiştir. Cumhuriyetin ilanıyla devletin adı Türkiye Cumhuriyeti olarak belirlenmiş, başkentin Ankara olduğu resmî olarak tanınmış ve Cumhurbaşkanı seçimle belirlenmeye başlamıştır. İlk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal olmuştur.

Cumhuriyetin ilanı, yönetim biçiminde köklü bir değişimdir. Cumhurbaşkanının seçimle belirlenmesi, halkın egemenliğinin yönetim üzerindeki etkisini artırmıştır. Cumhuriyet ilanıyla birlikte yasama, yürütme ve yargı kolları birbirinden ayrılmış, modern bir devlet düzeni kurulmuştur.

1 Kasım 1922 ile 29 Ekim 1923 arasında yaklaşık bir yıl geçmiştir. Bu süreçte saltanat kaldırılmış, ancak hilafet henüz kaldırılmamıştır. Cumhuriyetin ilanı ise hilafetin kaldırılmasından önce gerçekleşmiştir.

4. Lozan Antlaşması

Lozan Antlaşması, 24 Temmuz 1923'te imzalanmıştır. Türkiye Cumhuriyeti'nin Kurtuluş Savaşı sonrasında imzaladığı ilk uluslararası belgedir. Antlaşma, bir ateşkes antlaşması değil, barış antlaşması niteliğindedir ve birden çok ülkeyle imzalanmıştır.

Lozan'da askerî ve siyasi birçok konuda önemli kararlar alınmıştır. Kapitülasyonlar kaldırılmış, ulusal sınırlar çizilmiş ve Türkiye'nin bağımsızlığı uluslararası düzeyde tanınmıştır. Lozan, ülkenin dış politika açısından belirli bir istikrara kavuşmasını sağlamıştır.

Lozan Antlaşması'nın bazı konuları zaman içinde farklı yorumlara açık olmuş ve yeni düzenlemelerle gündeme gelmiştir. Bu durum antlaşmanın statüsünü ortadan kaldırmamış, onun güncelliğe ihtiyaç duyduğunu göstermiştir.

5. Siyasi İnkılaplar

Siyasi alanda yapılan başlıca inkılaplar şunlardır: Cumhuriyetin ilanı, saltanatın kaldırılması, hilafetin kaldırılması ve anayasada yapılan değişiklikler. Bu inkılaplar devletin temel kurumlarını yeniden düzenlemiştir.

• Cumhuriyetin ilanı ile devletin adı ve başkenti resmen belirlendi.
• Saltanatın kaldırılmasıyla taht ve taç yönetimden çıkarıldı.
• Hilafetin kaldırılmasıyla dinî devlet anlayışı sona erdi.
• Anayasa değişiklikleriyle egemenliğin halka ait olması hedeflendi.

Siyasi inkılapların temel amacı egemenliğin halka ait olmasını sağlamaktır. Yönetim biçimi, devletin adı, başkent ve Cumhurbaşkanının seçilme yöntemi bu doğrultuda değiştirilmiştir.

6. Hukuki İnkılaplar

Hukuki alanda en önemli değişiklik medeni kanunun kabulüdür. Medeni kanun, 17 Şubat 1926'da kabul edilerek yürürlüğe girmiştir. Bu kanunla aile hukuku, miras, kişilik hakları ve mülkiyet gibi konularda modern bir düzen oluşturulmuştur.

Medeni kanunun kabulü, toplum hayatının birçok alanında kadın ve erkek eşitliğini güçlendirmiştir. Kanunla kadınlar erkeklerle eşit haklara kavuşmuş, aile içi ilişkilerin hukuki temele oturması sağlanmıştır. Hukuki alanda ceza yasasının yenilenmesi de önemli bir inkılap olarak değerlendirilmiştir.

7. Eğitim ve Kültür İnkılapları

Eğitim alanında en önemli inkılap, 1924'te kabul edilen Öğretim Birliği Kanunu ile okullarda dinen öğretimin yerine laik eğitimin esas alınmasıdır. Bu kanunla yazı, dil ve tarih dersleri ile öğretmen yetiştirme usulleri düzenlenmiştir.

Harf inkılabı ile alfabetteki Arap harfleri yerine Latin harfleri kabul edilmiştir. Bu değişiklik okuma yazmanın kolaylaşmasını sağlamıştır. Yeni yazı sistemine geçişte 1926 yılı esas alınmış, eğitim kurumlarında eski yazı kullanımı yasaklanmıştır. Yabancı dil eğitimi de yeniden düzenlenmiş, Latin alfabesinin benimsenmesiyle bu alanda köklü bir değişim yaşanmıştır.

8. Ekonomik İnkılaplar

Ekonomik alanda 1926'da kabul edilen Ticaret Kanunu, tüccar ve sınıf kümeleri hâlinde Ziraat Odaları, Ticaret ve Sanayi Odaları ile Ticaret Borsaları kurulmasını sağlamıştır. Bu düzenleme ekonomik kurumsallaşmayı hedeflemiştir.

Ekonomik alandaki en köklü değişiklik ise 1925'te düzenlenen Vergi Kanunu ile vergi sisteminin herkesin gelirine ve mülkiyetine göre yeniden düzenlenmesidir. Bu kanunla adalet ve eşitlik ilkesi ekonomik alanda da uygulanmaya başlamıştır.

9. Sosyal ve Kültürel İnkılaplar

Sosyal alanda en önemli değişikliklerden biri şapka inkılabıdır. 25 Kasım 1925'te şapka giymek resmî olarak benimsenmiş, fes ve kalıp gibi başlıklar kullanılamaz olmuştur. Bu değişiklikle toplumda bir görünüm birliği sağlanmaya çalışılmıştır.

Kılık kıyafet inkılabı, soy, milliyet ve din ayrımı gözetilmeksizin Avrupai bir görünümün benimsenmesiyle gerçekleştirilmiştir. Kadınların toplumsal hayatta daha etkin olmasını sağlayan adımlar da bu dönemde atılmıştır.

Özet: Meclis döneminde devlet işleri Meclis'in oluşturduğu hükümetlerce yürütülmüştür. 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırılmış, 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edilmiş, 3 Mart 1924'te ise hilafet kaldırılmıştır. Cumhuriyetin ilanı devletin adı, başkenti ve yönetim biçimi değişmiştir. 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması uluslararası tanınma ve sınır konusunda belirleyici olmuştur. Siyasi, hukuki, eğitim, ekonomik ve sosyal alanlarda yapılan inkılaplar modern bir devlet düzeni kurmuştur.

Sık Yapılan Hatalar: Birinci hata, saltanatın kaldırıldığı tarih ile hilafetin kaldırıldığı tarihin karıştırılmasıdır; hilafet daha sonra kaldırılmıştır. İkinci hata, Lozan Antlaşması'nın bir ateşkes antlaşması sanılmasıdır; o bir barış antlaşmasıdır. Üçüncü hata, Cumhuriyetin ilanıyla saltanatın aynı tarihte kaldırıldığının düşünülmesidir. Dördüncü hata, Lozan'da kapitülasyonların kaldırılmadığının sanılmasıdır; kapitülasyonlar bu antlaşmayla kaldırılmıştır.

Günlük hayattan bir uygulama

Bu derste öğrendiklerimizi günlük hayatta görmek, konuyu kalıcı hale getirir. Aşağıdaki görevde Millî Mücadele Döneminde Siyasi ve Askerî Gelişmeler bilgisi bir işin içinde kullanılıyor; çözümü kendiniz yazmayı deneyin.

Uygulama sorusu: Saltanatın kaldırılması ile hilafetin kaldırılması arasındaki zaman farkını ve bu farkın ne anlama geldiğini açıklayınız?

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Bu konuyu çalışırken işinize yarayacak notlar

• Tarih sorularında yılı bilmek yetmez, gün ve ayı da birlikte öğrenmeye çalış.
• İnkılap sorularında önce değişikliğin ait olduğu alanı belirle, sonra alanı seçene eşleştir.
• Lozan ile Mondros ve Mudanya belgelerini karşılaştırarak türlerini ayırt et.
• Meclis dönemi ile Cumhuriyet dönemi arasındaki farkı kolların ayrılması üzerinden açıkla.
• Medeni Kanun ve Öğretim Birliği Kanunu'nu hangi alanda kabul edildiklerini eşleştirerek hatırla.

Çözülmüş örnek adımları

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Tarih sıralaması

Soru: Saltanatın kaldırılması, Cumhuriyetin ilanı ve hilafetin kaldırılması tarihlerine göre sıralayınız.

1. Adım 1: Saltanatın kaldırıldığı tarih 1 Kasım 1922 olarak alınır.
2. Adım 2: Cumhuriyetin ilan tarihi 29 Ekim 1923 olarak alınır.
3. Adım 3: Hilafetin kaldırıldığı tarih 3 Mart 1924 olarak alınır.
4. Adım 4: Bu üç tarih art arda geldiği için sıralama tamamlanır.

Cevap: Saltanat, Cumhuriyet, hilafet

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: İnkılap türü belirleme

Soru: Alfabetteki Arap harflerinin yerine Latin harflerinin kabul edilmesi hangi inkılap türüne girer?

1. Adım 1: Inkılabın hangi alanı etkilediği sorgulanır.
2. Adım 2: Değişiklik okuma yazma sistemini ilgilendirir.
3. Adım 3: Bu nedenle konu eğitim alanındadır.
4. Adım 4: Sonuç eğitim inkılabı olarak belirlenir.

Cevap: Eğitim inkılabı

Kavram, anlam ve sık karıştırılan karşılık

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Konudaki kural ve ölçü özeti

Konudaki kural ve ölçüleri tek tabloda topladık. Bu tablo, tekrar anlarında ilk bakılacak yerdir.

Sık karşılaşılan yanlışlar

Hata yapmamak için önce hatanın nereden geldiğini bilmek gerekir. Aşağıdaki listede her hata için yanlış giden yol ve doğru yol birlikte verilmiştir.

• Saltanatın ve hilafetin aynı tarihte kaldırıldığını düşünmek: Saltanat 1 Kasım 1922'de, hilafet ise 3 Mart 1924'te kaldırılmıştır. Bu iki karar arasında yaklaşık bir buçuk yıllık bir fark vardır ve tarihler karıştırılmamalıdır.
• Lozan Antlaşması'nı ateşkes antlaşması sanmak: Lozan, barış antlaşması niteliğindedir. Ateşkes antlaşması ise Mudanya'da imzalanmıştır ve savaşı sona erdirmiştir.
• Cumhuriyet ilanıyla saltanatın aynı tarihte kaldırıldığını düşünmek: Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edilmiştir. Saltanat ise bundan yaklaşık bir yıl önce kaldırılmıştır.
• Lozan'da kapitülasyonların kaldırılmadığını düşünmek: Lozan Antlaşması ile kapitülasyonlar kaldırılmıştır. Bu durum ekonomik bağımsızlığın önemli bir adımı olarak değerlendirilmiştir.
• Meclis döneminde kolların ayrıldığını düşünmek: Meclis döneminde yasama ve yürütme birbirinden ayrılmamıştır. Kolların ayrılması Cumhuriyetin ilanıyla gerçekleşmiştir.

Kısaca özet

Kısaca: Büyük Millet Meclisi'nin kurulmasından sonra yasama ve yürütme kolları birbirinden ayrılmamış, devlet işleri Meclis'in oluşturduğu hükümetlerce yürütülmüştür. 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırılmış ve taht ile taç yönetimden çıkarılmıştır. 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edilmiş, devletin adı Türkiye Cumhuriyeti olarak belirlenmiş, başkentin Ankara olduğu resmen tanınmış ve Cumhurbaşkanı seçimle belirlenmeye başlamıştır. 3 Mart 1924'te hilafet kaldırılmış ve dinî devlet anlayışından laik düzene geçilmiştir. 24 Temmu…

Anlatımı bir cümlede özetleyeceksek, şunu söyleyebiliriz:

• Meclis döneminde yasama ve yürütme kolları birbirinden ayrılmamıştır.
• Saltanat 1 Kasım 1922'de, hilafet 3 Mart 1924'te kaldırılmıştır.
• Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edilmiştir.
• İlk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal olmuştur.
• Lozan Antlaşması bir barış antlaşmasıdır ve 24 Temmuz 1923'te imzalanmıştır.
• Lozan'da kapitülasyonlar kaldırılmış ve ulusal sınırlar çizilmiştir.
• Medeni Kanun 17 Şubat 1926'da kabul edilmiştir.
• Öğretim Birliği Kanunu ile okullarda laik eğitim esas alınmıştır.

Kendin dene: üç soru

Bu üç soru konunun özetidir. Çözmeden önce her biri için hangi kuralı kullanıyorum diye düşün; cevap anahtarı sonda verilmiştir.

1. Lozan Antlaşması'nın imzalanmasının Türkiye'nin dış politika açısından yararı nasıl açıklanır? (Şıklar: Ülkeye belirli bir istikrar sağlamıştır · Ülkeyi himaye sistemine sokmuştur · Ülkenin sınırlarını tamamen kaldırmıştır · Kapitülasyonları korumuştur)
2. Cumhuriyet ilanıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır? (Şıklar: Başkentin Ankara olduğu resmen tanınmıştır · Cumhurbaşkanı seçimle belirlenmeye başlamıştır · Kollar birbirinden ayrılmıştır · Halifeliğin odağı TBMM olarak belirlenmiştir)
3. Saltanat hangi tarihte kaldırılmıştır? (8. sınıf · sosyal-bilgiler) (Şıklar: 29 Ekim 1923 · 1 Kasım 1922 · 3 Mart 1924 · 23 Nisan 1920)

Cevap anahtarı: 1) Ülkeye belirli bir istikrar sağlamıştır — Lozan Antlaşması, Türkiye'nin dış politika açısından belirli bir istikrara kavuşmasını sağlamıştır. Antlaşmayla bağımsız bir dış politika yürütmenin temeli atılmıştır Bu nedenle seçenekler içinde yer…

2) Halifeliğin odağı TBMM olarak belirlenmiştir — Halifeliğin odağı olarak TBMM'nin belirlenmesi Cumhuriyet ilanıyla değil, 3 Mart 1924'te hilafetin kaldırılmasıyla gerçekleşmiştir Bu nedenle seçenekler içinde yer alan ifade şudur: Halifeliğin odağı…

3) 1 Kasım 1922 — Saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırılmıştır. Böylece taht ve taç gibi saltanata özgü semboller yönetimden kaldırılmıştır.

Yakın konular

Konunun yerine oturması için komşu başlıkları da bilmek gerekir. Şunlarla birlikte çalışmak konuyu pekiştirir:

• Türk Milletinin Millî Mücadele Sürecindeki Rolü — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Cumhuriyet’in İlanına Kadar Yaşanan Siyasi ve Diplomatik Gelişmeler — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Atatürk İnkılapları — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Atatürk İlkeleri — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Bu anlatım hakkında

Millî Mücadele Döneminde Siyasi ve Askerî Gelişmeler başlığındaki her sayısal iddia elle doğrulanabilir biçimde yazıldı: soruda verilen değer, uygulanan kural ve bulunan sonuç yan yana durur. Metin özgün yazılmıştır, başka bir kaynaktan alıntı yapılmamıştır.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Saltanatın kaldırılması ile hilafetin kaldırılması arasındaki zaman farkını ve bu farkın ne anlama geldiğini açıklayınız? (15 puan)
• Cumhuriyetin ilanıyla birlikte ülkenin devlet düzeninde hangi değişiklikler olmuştur, bunları maddeler hâlinde yazınız? (20 puan)
• Siyasi, hukuki, eğitim ve ekonomik alanda yapılan inkılapları örnekleriyle birlikte sınıflandırarak yazınız? (25 puan)

İleri Örnek: Olayları Neden-Sonuç Zinciriyle Çözümlemek

Bu konuda olayların tarihleri ve yerleri tek tek öğrenilir. İleri düzeyde gereken ise şudur: bir olayın neden hangi olayı tetiklediğini gösterebilmek. Çünkü kronoloji bilgisi olayları listeler; nedensellik bilgisi ise aralarındaki bağı kurar.

Önce sağlam bir zaman çizelgesi kuruyoruz. Her satırda bir olay, bir de o olayın doğrudan sonucu vardır.

Tabloyu bir soruyla okuyalım: Büyük Taarruz neden Sivas Kongresi'nin bir sonucu sayılır? İki olay arasında yıllar vardır ve aralarında doğrudan bir neden yoktur; ama aralarındaki halka şudur: Sivas Kongresi ülke çapında örgütlenme kararını verdi, bu karar ordunun kurulmasını ve gelişmesini mümkün kıldı, gelişen ordu 1922'de taarruz gücüne ulaştı. Yani uzak bir neden–sonuç ilişkisi vardır. Bu tür ilişkileri kurmak, tarih sorularında en çok puan getiren beceridir.

Zincirin karşı yönü de sorulur. Sivas Kongresi'ni doğrudan etkileyen nedir? Kongre öncesinde ülkenin bölünme tehlikesi altında olması ve doğunun işgal edilmiş bulunmasıdır. Burada bir kural ortaya çıkar: her olayın birden çok nedeni olabilir, ama bir olayın yarattığı sonuç tek bir sonraki halkaya bağlanır. Bu yüzden sorularda neden ile sonuç yer değiştirildiğinde cevap bozulur.

Bir olayın farklı yorumlanması da ayırt edilebilir. Örneğin Anafartalar'ın sonucu yalnızca askerî bir sonuç değildir; halkın ve ordunun moral düzeyi üzerinde bir etki de yaratmıştır. Doğru yorum, askerî sonucu ve toplumsal sonucu birlikte değerlendiren yorumdur.

Zaman çizelgesi kurarken uyulması gereken üç kural vardır. Birincisi, olayların tarih sırasına dizilmesi; 3 Ağustos 1919'da kapanan Erzurum Kongresi, 4 Eylül 1919'da başlayan Sivas Kongresi'nden önce gelir. İkincisi, aralarında aylarca süren gelişmelerde başlangıç ve bitiş tarihinin ikisinin de yazılması. Üçüncüsü, o dönemde henüz kullanılmayan takvim veya kurum adlarının sonradan eklendiğini gözlemek; örneğin "İstiklâl Savaşı" adı, dönemin insanları tarafından böyle kullanılmıyordu, karar İstiklâl Savaşı'nın yönetileceğini ifade ediyordu. Bu tür ayrıntılar hem yanıltıcıdır hem de soru çözümünü kolaylaştırır.

Karşılaştırma Tablosu