Söz Sanatları ve Metin Türleri

Konu Anlatımı

Söz Sanatları

Söz sanatları, anlatımı güçlendiren, duyguyu ya da görüntüyü öne çıkaran ifade biçimleridir. Dört temel sanat sınavlarda en sık karşılaşılanlardır.

Benzetme (teşbih), iki şeyi ortak bir yönle birbirine yaklaştırır. Çoğu zaman gibi, kadar, misali, sanki gibi benzetme edatlarıyla kurulur: Aslan gibi cesur, kar gibi beyaz. Benzetmede benzetilen, benzetme ögesi ve ortak özellik bir arada bulunur.

Kişileştirme (teşhis), insan olmayan varlıklara insan özelliği vermektir: Rüzgâr fısıldadı, dağlar bize el sallıyordu, şehir uyanıyordu. Burada davranış dilinden alınmış ve varlığa aktarılmıştır.

Abartma (mübalağa), bir durumu olduğu kadar değil, olduğundan fazla gösterir: Kapıyı yüz kere çaldım, dünyanın en uzun yolunu yürüdüm. Amaç gerçekliği artırmak değil, etkiyi büyütmektir.

Konuşturma (intak), insan olmayan varlıklara doğrudan söz söyletmektir: Yaprak: Ben sonbaharda yorulurum dedi. Kişileştirmede varlık insan gibi davranır, konuşturmada ise doğrudan konuşur.

Metin Türleri

Metinler, taşıdıkları temel işlevlere göre olay yazıları ve düşünce yazıları olarak ikiye ayrılır. Bu ayrım, 7. sınıf müfredatının en temel sınıflandırmasıdır.

Roman çok olaylı, geniş kurgulu uzun anlatımdır; hikâye ise tek merkezli, kısa ve sınırlı olayları anlatır. Masal olağanüstü olaylarla ilerler ve halk arasında yayılır. Fabl hayvanların konuştuğu, sonunda ders veren kısa bir metindir. Destan millî kahramanlık ve olağanüstülük taşırken, efsanede bir yer veya yön açıklama çabası vardır.

Düşünce yazılarından makale bilimsel ve planlıdır, kaynak gösterir. Deneme yazarın içinden geldiği gibi, sohbet havasında yazdığı kişisel bir yazıdır. Fıkra güncel bir konuyu eğlenceli ve yalın dille ele alır. Eleştiri ise bir eseri ya da olayı ölçütlerle değerlendirir.

Söz Sanatlarının İşlevi

Söz sanatları yalnızca süsleme değildir; okuyucunun duygusunu harekete geçirir, aklında kalıcı görüntü oluşturur ve anlatılanı somutlaştırır. Bir benzetme, kavramı gözünde canlandırırken abartı, etkiyi büyüterek hatırlanmayı kolaylaştırır. Bu nedenle sanatların işlevi, metnin etkisini artırmaktır.

Sanat ile Tür Arasındaki Fark

Söz sanatı cümle düzeyinde çalışır; metin türü ise bütün metnin kurgusunu belirler. Bir hikâyede hem benzetme hem kişileştirme geçebilir; bu, metnin türünü değiştirmez. Bu nedenle soruda önce ne sorulduğuna bakılmalıdır.

Sınav Odaklı Uygulama

Söz sanatı sorularında benzetme edatları (gibi, kadar, sanki) ilk işarettir. Edat yoksa davranış ve konuşma fiilleri kontrol edilir: insan davranışı varsa kişileştirme, doğrudan söz söyleme varsa konuşturma, abartılı sayı ya da büyüklük varsa abartma cevabıdır.

Metin türü sorularında ise ders veren hayvan metnini görünce fabl, olağanüstü olayı görünce masal, güncel ve eğlenceli eleştiriyi görünce fıkra, bilimsel ve kaynaklı anlatımı görünce makala düşünülmelidir.

Ne Öğreneceğiz

Benzetme, kişileştirme, abartma ve konuşturma sanatları ile olay ve düşünce yazılarının sınıflandırılması Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Benzetme, kişileştirme, abartma ve konuşturma sanatlarını örneklerle belirler.
• Olay yazılarını özelliklerine göre ayırt eder.
• Düşünce yazılarını amaçlarına göre sınıflandırır.
• Söz sanatlarının metne kattığı anlamı yorumlar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Benzetmede benzetme edatı, sanatı ayırt etmenin en hızlı yoludur.
• Kişileştirmede varlık insan gibi davranır, konuşturmada ise doğrudan konuşur.
• Fablda hayvanlar konuşur ve metnin sonunda bir ders verilir.
• Makale kaynaklı ve planlıdır; deneme ise kişisel ve sohbet havasındadır.
• Masalda olağanüstülük, destanda millî kahramanlık öne çıkar.
• Söz sanatı cümleyi, metin türü ise bütün metni ilgilendirir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Aslan gibi cesurdu ifadesinde hangi söz sanatı vardır?

1. Adım 1: Cesaret, aslanla kişi arasında ortak bir yön olarak kurulmuştur.
2. Adım 2: Gibi edatı benzetmeyi işaret eder.
3. Adım 3: İki şey ortak nitelikle yaklaştırılmıştır.

Sonuç/cevap: Benzetme (teşbih) vardır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Benzetmeyi Bulma konusunun adımları:

1. Adım 1: Cesaret, aslanla kişi arasında ortak bir yön olarak kurulmuştur.
2. Adım 2: Gibi edatı benzetmeyi işaret eder.
3. Adım 3: İki şey ortak nitelikle yaklaştırılmıştır.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Benzetme ile kişileştirmeyi karıştırmak: Benzetmede iki şey birbirine benzetilir, kişileştirmede varlığa insan özelliği verilir.

Abartmayı gerçek sanmak: Abartma, durumu olduğundan fazla gösteren bir sanattır, bilgi aktarmaz.

Fabl ile masalı ayırt edememek: Fablda hayvanlar konuşur ve metin ders vererek biter.

Makale ile denemeyi karıştırmak: Makale kaynaklı ve planlıdır, deneme kişisel ve sohbet havasındadır.

Söz sanatını metin türüyle eşitlemek: Söz sanatı cümle düzeyinde, metin türü bütün düzeyde değerlendirilir.

Özet

Benzetme iki şeyi yaklaştırır, kişileştirme varlığa insan özelliği verir, abartma durumu büyütür, konuşturma ise varlığa söz söyletir. Metinler olay yazıları (roman, hikâye, masal, fabl, destan, efsane) ve düşünce yazıları (makale, deneme, fıkra, eleştiri) olarak ayrılır. Söz sanatı cümleyi, tür ise bütün metni ilgilendirir.

Kendini Dene

Soru: Benzetme, kişileştirme, abartma ve konuşturma sanatlarını birer örnek cümleyle gösterip her örnekte sanatı belirleyen yapıyı açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Benzetme örneği ve edatın gösterilmesi 3 puan; kişileştirme örneği ve insan özelliğinin belirtilmesi 3 puan; abartma örneği ve durumun büyütüldüğünün yazılması 3 puan; konuşturma örneği ve doğrudan söz söylemenin yazılması 3 puan; örneklerin farklı ve kurallı olması 2 puan; düzen 1 puan. Toplam 15 puan.