7. SınıfTürkçe
Eylem Çekimi, Kip ve Çatı — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Fiil tabanını bulup düzenli ve düzensiz fiili ayırt edebilir.
- Kip eklerini ve çatı ekiyle yüklemdeki kişi zaman bilgisini çözebilir.
- Etken çatı ile edilgen çatıyı özneye göre karşılaştırabilir.
- Basit, bileşik ve birleşik fiilleri yapılarına göre sınıflandırabilir.
Önemli noktalar
- Fiil tabanı çatısız, kişisiz ve zamansızdır; kişi ve zaman bilgisini çatı eki taşır.
- Düzenli fiilde çatım temel fiili bozmaz, düzensiz fiilde bozar.
- -dık, -dı, -du, -dü ekleri düşürülünce kalan bölüm düzenli fiil tabanıdır.
- Fiilde çatı, edilgen çatı ekleriyle de -dır, -dir, -dur, -dür ve -mış, -miş, -muş, -müş ekleriyle kurulur.
- Edilgen çatıda asıl özneyi yapan kişi değildir.
- Bazı ekler fiilin tabanına değil çatımına eklenir; çekimle uğraşırken ek sayısı artar.
- Basit fiil tek kökten oluşur, bileşik fiilde yapımda değişiklik yoktur.
- Dörtlü gruplarda anlam birlik, yapım ayrılık gösterir: almak-gitmek, kılmak-etmek.
Formüller ve kurallar
- Fiil tabanı: fiilin çatısız, kişisiz ve zamansız hâlidir (gel-)
- Çatı eki: fiildeki kişi ve zaman bilgisini taşıyan ek
- Düzenli fiilde çatımda temel fiil bozulmaz, düzensiz fiilde bozulur
- -dık, -dı, -du, -dü düşürülünce kalan bölüm düzenli fiil tabanıdır (gör-dük, sev-di, git-ti)
- İsim-fiil eki: -mak, -mek
- Ortaç (ad-fiil) eki: -dık, -dı, -duk, -dük, -tık, -tı, -tuk, -tük
- Gereklilik eki: -meli, -mali, -müli
- Edilgen çatı eki: -ıl, -il, -ul, -ül
- Abdal hâl ekleri: -sız, -siz, -suz, -süz
Sık yapılan hatalar
- Fiil tabanında kişi ve zaman aramak: Taban çatısız, kişisiz ve zamansızdır; kişi ve zaman çatı ekiyle oluşur.
- Tabanı -dık eki düşürerek bulmaya çalışmak: Bu yöntem düzenli fiillerde işe yarar; düzensiz fiillerde kalan bölüm bozulmuş tabandır.
- Edilgen çatıda öznenin işi kendisinin yaptığını düşünmek: Edilgen çatıda asıl özneyi yapan kişi değildir.
- Bileşik fiille birleşik fiili aynı saymak: Bileşik fiilde yapımda değişiklik olmaz, birleşik fiilde iki ayrı anlamlı sözcük kalıplaşır.
- Dörtlü gruplarda kümeleri karıştırmak: Almak fiiliyle gitmek, vermek fiiliyle göndermek aynı kümeye girer.
- Fiil çekiminde ünsüz yumuşaması aramak: Yumuşama ad çekiminde görülen bir olaydır; fiil tabanı yumuşamaz.
Hızlı tekrar ipuçları
- Fiil tabanı sorularında önce -dık, -dı, -du, -dü eklerini bul, sonra çıkar.
- Düzenli ve düzensiz ayrımında tek örneği değil, birden çok çekim biçimini karşılaştır.
- Kip eklerini ayırırken anlamı sor: gereklilik, olasılık, uyarım eki hangi soruya karşılık geliyor?
- Edilgen çatı sorusunda özneye değil, nesneye bak; nesne özne gibi görünüyorsa çatı değişmiştir.
- Bileşik ve birleşik fiil ayrımında yapımda değişiklik olup olmadığını denetle.
- Dörtlü grupları ikişerli ezberle: kılmak-etmek, bulmak-bulunmak gibi.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Eylem Çekimi, Kip ve Çatı konusunun çözümlü sorularını çöz.