Sosyal Bilimlerin Çalışma Alanları

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Sosyal Bilimlerin Çalışma Alanları konusunu kurumlar, kurallar ve insanlar üçgeninde anlatacağız. Bir olayın nedenini anlamak, onu değerlendirmenin ön şartıdır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Sosyal bilimlerin neyi incelediğini açıklar.
• Kazanım 2: Başlıca sosyal bilim dallarını çalışma alanlarıyla eşleştirir.
• Kazanım 3: Sosyal bilimlerin araştırma yöntemlerini sınıflandırır.
• Kazanım 4: Sosyal bilim insanından beklenen özellikleri belirler.
• Kazanım 5: Sosyal bilimlerin toplumsal sorunlara katkısını örneklerle değerlendirir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konunun dayandığı temel Özel Gereksinimli Bireyler İçin Fırsat Eşitliği başlığıdır. Özel Gereksinimli Bireyler İçin Fırsat Eşitliği konusunda kazanılan bilgiyi burada yeniden kullanacağız, bu yüzden o konudaki tanım ve çıkarımları hatırlamak işimizi kolaylaştırır.

• Özel Gereksinimli Bireyler İçin Fırsat Eşitliği — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Demokrasinin Uygulanma Sürecinde Karşılaşılan Sorunlar — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Sosyal Bilimler Nedir?

Sosyal bilimler; insanı, toplumu, insan ilişkilerini ve toplumun işleyişini inceleyen bilim dallarının ortak adıdır. Doğa bilimleri fizik, kimya ve biyoloji gibi doğadaki olayları incelerken sosyal bilimler insan davranışını, kurumları, kültürü ve tarihi inceler. Her ikisi de gözlem ve kanıta dayanır, fakat sosyal bilimlerde deney çoğu zaman etik ve uygulanabilirlik nedeniyle laboratuvar ortamında yapılamaz.

Sosyal bilimler insanın hem bireysel hem toplumsal hayatını kapsar. Bu yüzden çalışma alanları birbirine yakındır ve sık sık birlikte kullanılır. Bir sorunu tam anlamak için tarih, coğrafya, ekonomi ve psikoloji gibi dalların birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Başlıca Sosyal Bilim Dalları

Dışlama listesi yoktur: felsefe, antropoloji, siyaset bilimi, iktisat, dilbilim ve eğitim bilimleri de sosyal bilimler arasındadır. Her dal kendi yöntemiyle çalışır, fakat ortak amacı insanı ve toplumu anlamaktır.

Araştırma Yöntemleri

Sosyal bilimlerde bilgi; gözlem, anket, mülakat, arşiv ve dosya incelemesi, vaka çalışması ve ikincil veri analizi yoluyla elde edilir. Gözlem, davranışı yerinde ve kayıt altına alarak incelemektir. Anket, çok sayıda insandan standart sorularla yanıt almaya yarar. Mülakat, derinlemesine bilgi için yüz yüze ya da uzaktan yapılan görüşmedir.

• Gözlem: doğal ortamda davranışı kaydetmek; güçlü yanı, gerçek davranışı görmektir.
• Anket: geniş kitleye hızlı ulaşmak; örneklemin temsili olması şarttır.
• Mülakat: ayrıntı ve duyguyu anlamak; soruların açık uçlu olması yararlıdır.
• Arşiv ve dosya incelemesi: geçmişe ilişkin belge ve kayıtları okumak; tarih ve hukuk çalışmalarının temelidir.

Sosyal Bilim İnsanının Özellikleri

Bir sosyal bilimci nesnel olmalı, kendi önyargısını bilinçli biçimde denetlemelidir. Etik kurallara uymak (gizliliğe saygı, rıza almak) bu alanda zorunludur; çünkü veri insanlarla ilgilidir. Ayrıca kültürler arası duyarlılık ve iyi iletişim becerisi, doğru veri toplamanın ön koşuludur.

Toplumsal sorunlara çözüm üretmek, sosyal bilimlerin en somut katkısıdır. Nüfus, göç, yoksulluk, eğitimde başarı farkı gibi konularda yapılan araştırmalar veriye dayalı politika önerileri üretir. Böylece kararlar tahminle değil, ölçülebilir bilgiyle alınır.

Sınav Odaklı Uyarılar

Sınavlarda en çok iki tür soru gelir: bir dalın neyi incelediğini soran eşleştirme sorusu ve verilen durumun hangi yöntemle inceleneceğini soran yöntem sorusu. Ayrıca sosyal bilim insanının nesnellik ve etik gibi özelliklerinin hangi durumda sınandığı örnek üzerinden ölçülür.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Sosyal Bilimlerin Çalışma Alanları bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Okulunuzda «Öğrencilerin ders çalışma süreleri» konulu bir araştırma tasarlayınız. Hangi yöntemi (gözlem, anket, mülakat) neden seçtiğinizi, örneklemi nasıl belirleyeceğinizi ve sonuçları nasıl değerlendireceğinizi adım adım yazınız.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Yararlı ipuçları

• Eşleştirme sorularında dal adı ile incelenen nesne birlikte düşünülmelidir: nüfus → coğrafya, aile → sosyoloji.
• «En uygun yöntem» sorularında örneklemin büyüklüğü belirleyicidir: çok kişi → anket, az kişi → mülakat.
• Arşiv soruları genellikle tarih ve hukuk alanlarıyla ilişkilidir.
• Nesnellik ve etik sorularında «kendi görüşünü veriye tercih etmek» ve «gizliliği ihlal» hep yanlıştır.
• Sosyal bilimlerin katkısı sorularında «veriye dayalı politika» yanıtı sık gelir.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Dalı Belirleme

Soru: «Bu bölgede nüfusun neden yoğunlaştığı» sorusunu hangi bilim dalı inceler?

1. Adım 1: Soru insanların dağılışıyla ilgilidir.
2. Adım 2: Yerin ve insanların dağılışı coğrafyanın konusudur.
3. Adım 3: Nüfus coğrafyanın alt dalıdır.

Cevap: Coğrafya (özellikle nüfus coğrafyası)

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Yöntem Seçimi

Soru: Bin öğrenciye aynı soruların sorulup yanıt alınacağı bir araştırmada hangi yöntem kullanılır?

1. Adım 1: Örnek büyüktür ve standart soru gereklidir.
2. Adım 2: Mülakat bin kişiyle pratik değildir.
3. Adım 3: Standart soru formu anket yöntemine uyar.

Cevap: Anket yöntemi

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Hata yapmamak için önce hatanın nereden geldiğini bilmek gerekir. Aşağıdaki listede her hata için yanlış giden yol ve doğru yol birlikte verilmiştir.

• Doğa bilimleri ile sosyal bilimleri karıştırmak: Doğa bilimleri doğayı, sosyal bilimler insan ve toplumu inceler.
• Yöntemle dalı eşleştirmemek: Geniş kitleye standart soru anketle, derinlemesine görüşme mülakatla yapılır.
• Nesnelliği önyargı sanmak: Nesnellik, kendi görüşünü veriye tercih etmemektir.
• Etik yalnızca laboratuvarın işi sanmak: Anket ve mülakatta gizlilik ve rıza almak da etik kurallardandır.
• Sonucu verisiz yorumlamak: Toplumsal sorunlara öneri ancak veri ve analizden sonra sunulmalıdır.

Kısaca özet

Kısaca: Sosyal bilimler insanı, toplumu ve insan ilişkilerini inceler; tarih, coğrafya, ekonomi, psikoloji, sosyoloji ve hukuk bunun başlıca dallarıdır. Araştırma; gözlem, anket, mülakat, arşiv incelemesi ve vaka çalışmasıyla yürütülür. Sosyal bilimci nesnel, etikli ve kültürel açıdan duyarlı olmalıdır. Araştırmaların sonuçları toplumsal sorunlara veriye dayalı çözüm önerileri üretmek için kullanılır.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Sosyal bilimler insanı, toplumu ve insan ilişkilerini inceleyer.
• Tarih, coğrafya, ekonomi, psikoloji, sosyoloji ve hukuk sosyal bilimlerdendir.
• Gözlem, anket, mülakat ve arşiv incelemesi temel araştırma yöntemleridir.
• Anket geniş kitleye, mülakat ise ayrıntılı bilgiye ulaşmak için kullanılır.
• Sosyal bilimci nesnel olmalı ve etik kurallara uymalıdır.
• Araştırma sonuçları toplumsal sorunlara çözüm önerisi üretmek için kullanılır.

Kendin dene: üç soru

Bu üç soru konunun özetidir. Çözmeden önce her biri için hangi kuralı kullanıyorum diye düşün; cevap anahtarı sonda verilmiştir.

1. Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi bilim dalı ile konusunu doğru vermiştir? (Şıklar: Coğrafya → geçmişteki olaylar, tarih → bireyin davranışı, psikoloji → nüfusun dağılışı · Coğrafya → bireyin davranışı, tarih → nüfusun dağılışı, psikoloji → geçmişteki olaylar · Coğrafya → kimyasal tepkimeler, tarih → toplumsal kurumlar, psikoloji → yer şekilleri · Coğrafya → nüfusun dağılışı, tarih → geçmişteki olaylar, psikoloji → bireyin davranışı)
2. Bin kişiye aynı soruların sorulup yanıt toplanacağı araştırmada en uygun yöntem hangisidir? (Şıklar: Mülakat · Laboratuvar deneyi · Mikroskobik inceleme · Anket)
3. Sosyal bilimlerin ortak inceleme konusu aşağıdakilerden hangisidir? (Şıklar: İnsanı, toplumu ve insan ilişkilerini · Hücre yapısını ve canlıları · Maddeyi ve kimyasal tepkimeleri · Sayıları ve geometrik şekilleri)

Cevap anahtarı: 1) Coğrafya → nüfusun dağılışı, tarih → geçmişteki olaylar, psikoloji → bireyin davranışı — Coğrafya yer ve nüfus dağılımını, tarih geçmiş olayları, psikoloji ise bireyin davranış ve düşüncelerini inceler.

2) Anket — Büyük örneklere standart sorularla hızlı ulaşmak anketin işidir; mülakat derinlemesine fakat sınırlı sayıda görüşme sağlar.

3) İnsanı, toplumu ve insan ilişkilerini — Sosyal bilimler insan davranışını, toplumu, kurumları ve kültürü inceler; doğa bilimleri ise madde ve canlıları inceler.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Bilimsel ve Teknolojik Gelişmelerin Gelecekteki Hayata Etkisi — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Toplumsal Hayatta Karşılaşılabilecek Problemlere Çözüm Üretme — aynı ünitede, bir sonraki adım.

Bu anlatım hakkında

Sosyal Bilimlerin Çalışma Alanları başlığındaki her sayısal iddia elle doğrulanabilir biçimde yazıldı: soruda verilen değer, uygulanan kural ve bulunan sonuç yan yana durur. Metin özgün yazılmıştır, başka bir kaynaktan alıntı yapılmamıştır.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Okulunuzda «Öğrencilerin ders çalışma süreleri» konulu bir araştırma tasarlayınız. Hangi yöntemi (gözlem, anket, mülakat) neden seçtiğinizi, örneklemi nasıl belirleyeceğinizi ve sonuçları nasıl değer… (15 puan)
• «Toplumsal sorunlara çözüm üretmek için sosyal bilimlere ihtiyaç vardır» yargısını iki örnekle destekleyip bu bilimlerin karar alma sürecine ne kattığını açıklayınız. (10 puan)
• Sınıfınızda bir sosyal bilim araştırması yapınız: seçtiğiniz konuyu (arkadaşlık ilişkileri, okul kantini, aile içi iletişim) belirleyiniz, araştırma sorunuzu yazınız, en az on kişiye soracağınız üç s… (25 puan)