Solunum Sistemi

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Solunum Sistemi konusunu işleyeceğiz. Kavramı önce somut bir nesneyle tanıtacağız, sonra ölçümle destekleyeceğiz.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Solunum yolunu üst ve alt solunum yolu olarak bölümlere ayırarak görevlerini açıklar.
• Kazanım 2: Akciğerin loblarını, bronş yapısını ve alveolleri tanıtır.
• Kazanım 3: Alveollerde gerçekleşen gaz alışverişinin temel ilkelerini anlatır.
• Kazanım 4: Diyafram ve nefes kaslarının nefes alırken ve verirken nasıl çalıştığını açıklar.
• Kazanım 5: Egzersiz sırasında solunumun neden hızlandığını gerekçesiyle açıklar.
• Kazanım 6: Solunum yolu hastalıklarının belirtilerini tanır ve koruyucu davranışları uygular.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konunun dayandığı temel Dolaşım Sistemi başlığıdır. Dolaşım Sistemi konusunda kazanılan bilgiyi burada yeniden kullanacağız, bu yüzden o konudaki tanım ve çıkarımları hatırlamak işimizi kolaylaştırır.

• Dolaşım Sistemi — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Sindirim Sistemi — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Solunum Sisteminin Görevi

Canlılar hücresel solunumla enerji üretirken oksijene ihtiyaç duyar ve ortaya çıkan karbondioksiti vücuttan uzaklaştırmak zorundadır. İnsanda bu görevi solunum sistemi üstlenir. Solunum üç aşamada gerçekleşir: dış solunum hücrelerle çevre arasındaki gaz alışverişi, iç solunum hücrelerin oksijeni kullanması, hücresel solunum ise oksijenle karbondioksitin üretilmesidir.

Solunum sistemi, gaz alışverişini sağlayan solunum yolu ile akciğerlerden oluşur. Solunum yolu üst ve alt olmak üzere ikiye ayrılır.

Akciğerlerin Yapısı

Sağ akciğer üç lob, sol akciğer ise kalp yerleşimi nedeniyle iki lob hâlinde düzenlenmiştir. Sağdaki orta lob, kalbin bulunduğu yerden dolayı sol akciğerde karşılığı yoktur. Akciğerlerin toplamı beş lobdan oluşur.

Her akciğer lobu küçük birimlere ayrılır ve bu birimlerin ucunda alveoller bulunur. Alveollerin duvarı tek katlı ve son derece incedir; bu yapı sayesinde akciğerler çok geniş bir gaz alışveriş yüzeyi oluşturur. Alveoller birbirine bitişik olup aralarında kılcal damar ağı bulunur. Solunum yüzeyi, akciğerlerin iç yüzey alanıdır.

Gaz Alışverişi

Alveollerin çevresindeki kılcal damarlarda dolaşan kan ile alveollerdeki hava arasında gaz alışverişi gerçekleşir. Oksijen, kandaki miktarından fazla olduğu için alveollerden kana geçer. Karbondioksitin kandaki miktarı ise alveollerdekinden fazladır, bu nedenle kandan alveollere geçer ve nefes verirken vücuttan atılır. Bu hareket diffüzyon olarak adlandırılır.

• Oksijen kana geçer ve hemoglobin tarafından bağlanır.
• Karbondioksit kana karışır ve nefes verirken dışarı çıkar.
• Kanın rengi oksijence zenginleştiğinde aydınlık kırmızı, fakirleştiğinde koyu kırmızı görünür.

Solunum Hareketleri

Nefes hareketlerini nefes kasları sağlar. En önemli nefes kası diyaframdır; göğüs boşluğunu aşağıdan ayıran kaslı bir yapıdır. Kaburgalar arasındaki kaslar da görev alır.

Nefes alırken diyafram kasılır ve aşağı doğru düzleşir. Böylece göğüs boşluğu genişler, akciğer içindeki basınç küçülür ve dışarıdan akciğerlere hava girer. Nefes verirken diyafram gevşer ve yukarı doğru kubbelenir; göğüs boşluğu daraldığı için akciğer içindeki basınç büyür ve hava dışarı çıkar.

Egzersiz ve Solunum

Dinlenirken vücudun oksijen ihtiyacı azdır. Koşu, yüzme gibi faaliyetlerde kasların çalışması oksijen ihtiyacını hızla artırır. Bu ihtiyaç, solunumun hızlanması ve derinleşmesiyle karşılanır; kalp atış hızı da buna uygun olarak artar. Düzenli nefes egzersizleri solunum kaslarını güçlendirir ve akciğerlerin işlevlerini korumaya yardımcı olur.

Solunum Sisteminin Sağlığı

Solunum yolu enfeksiyonlarında öksürük, balgam, hırıltı, ateş ve nefes darlığı görülebilir. Tütün ürünleri kullanmak solunum yolunu tahriş eder, öksürük ve balgamı artırır; tozlu ve kapalı ortamlar enfeksiyonun yayılmasını kolaylaştırır. Yeterli su tüketmek, tütün ürünlerinden uzak durmak, kapalı ortamları sık havalandırmak ve düzenli egzersiz yapmak solunum sisteminin sağlığını korur.

Özet Solunum sistemi oksijeni hücrelere ulaştırır ve karbondioksiti vücuttan uzaklaştırır. Solunum yolu; burun boşluğu, gırtlak, soluk borusu, bronşlar, bronşiyoller ve alveollerden oluşur ve üst ile alt solunum yolu olarak ikiye ayrılır. Sağ akciğer üç, sol akciğer iki lobdur; toplam beş lob bulunur. Alveollerin ince duvarı ve geniş yüzeyi gaz alışverişini kolaylaştırır; oksijen kana geçer, karbondioksit ise kana karışarak nefes verirken atılır. Nefes hareketlerini diyafram ve kaburga arası kaslar sağlar; diyafram nefes alırken kasılır ve aşağı düzleşir. Egzersiz oksijen ihtiyacını artırdığından solunum hızlanır ve derinleşir. Tütün ürünlerinden uzak durmak, su tüketmek ve düzenli egzersiz yapmak solunum sağlığını korur.

Sık Yapılan Hatalar Birinci hata alveollerde gaz alışverişinin olmadığını düşmektir; solunumun son noktası olan yapılar alveollerdir. İkinci hata diyaframın nefes alırken yukarı doğru hareket ettiğini sanmaktır; nefes alırken aşağı doğru düzleşir. Üçüncü hata sağ ve sol akciğerin lob sayılarını aynı olduğunu düşmektir; sağ akciğer üç, sol akciğer iki lobdur. Dördüncü hata oksijen ve karbondioksitin geçiş yönlerini ters almaktır; oksijen alveolden kana, karbondioksit kandan alveole geçer. Son hata egzersizde solunumun yavaşladığını düşmektir; oksijen ihtiyacı arttığı için solunum hızlanır ve derinleşir.

Günlük hayattan bir uygulama

Şimdi konuyu kendi hayatımızdaki bir duruma uygulayacağız. Solunum Sistemi bilgisi olmadan da bu iş yapılabilir, ama nasıl yapıldığını açıklamak zorlaşır; soru tam da bu açıklamayı istiyor.

Uygulama sorusu: Solunum yolunun bölümlerini sırayla yazarak, alveollerde gaz alışverişinin nasıl gerçekleştiğini açıklayınız?

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Yararlı ipuçları

• Solunum yolunu bir boru olarak düşün; hava burnu, gırtlaktan geçip son noktada alveollere ulaşır.
• Gaz alışverişinde oksijen için alveolden kana, karbondioksit için kandan alveole yönünü ezberle.
• Nefes hareketlerinde diyaframın kasılıp gevşemesini göğüs boşluğuyla birlikte düşün.
• Sağ ve sol akciğerin lob sayısını karşılaştıran sorularda kalbin yerleşimini neden olarak hatırla.
• Solunum sorularında oksijen ihtiyacının arttığı her durumda solunumun hızlandığını kontrol et.

İki örnek üzerinde çözüm

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Solunum Hareketlerinin Karşılaştırılması

Soru: Nefes alma ve nefes verme sırasında göğüs kafesinin, diyaframın ve akciğer içi basıncın nasıl değiştiğini karşılaştırınız.

1. Adım 1: Nefes alırken diyafram kasılır ve aşağı doğru düzleşir.
2. Adım 2: Göğüs boşluğu genişler ve akciğer içindeki basınç küçülür.
3. Adım 3: Dışarıdan gelen hava akciğerlere girer, işte bu nefes almadır.
4. Adım 4: Nefes verirken diyafram gevşer, göğüs boşluğu daralır ve basınç büyür; hava dışarı çıkar.

Cevap: Alırken diyafram kasılır ve basınç küçülür, verirken gevşer ve basınç büyür.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Gaz Alışverişinin Yönü

Soru: Oksijen ve karbondioksitin alveoller ile kılcal damarlar arasındaki geçiş yönünü açıklayınız.

1. Adım 1: Alveollerdeki oksijen miktarı, kındaki oksijen miktarından fazladır.
2. Adım 2: Bu nedenle oksijen alveollerden kana geçer ve hemoglobine bağlanır.
3. Adım 3: Kandaki karbondioksit miktarı, alveollerdekinden fazladır.
4. Adım 4: Karbondioksit kandan alveollere geçer ve nefes verirken vücuttan atılır.

Cevap: Oksijen alveollerden kana, karbondioksit kandan alveollere geçer.

Terimler ve aralarındaki fark

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kurallar, formüller ve ölçüler

Bu konunun dayandığı kurallar aşağıdadır. Tabloyu ezberlemek değil, kuralın hangi soruda işe yaradığını görmek esastır.

Hangi hatalara dikkat edelim?

Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.

• Gaz alışverişinin akciğer dışında gerçekleştiğini düşmek: Solunumun son noktası alveollerdir ve oksijen karbondioksit değişimi alveollerdeki kılcal damarlarla olur.
• Diyaframın nefes alırken yukarı doğru hareket ettiğini sanmak: Nefes alırken diyafram kasılır ve aşağı doğru düzleşerek göğüs boşluğunu genişletir.
• Lob sayılarını eşit saymak: Sağ akciğer üç, sol akciğer iki lobdur; kalbin yerleşimi bu farkı oluşturur.
• Karbondioksitin geçiş yönünü ters almak: Oksijen alveollerden kana geçer, karbondioksit ise kandan alveollere geçerek nefesle atılır.
• Egzersizde solunumun yavaşladığını düşünmek: Kasların çalışması oksijen ihtiyacını artırdığı için solunum hızlanır ve derinleşir.

Özet

Kısaca: Solunum sistemi oksijeni hücrelere ulaştırır ve karbondioksiti vücuttan uzaklaştırır. Nefes hareketlerini diyafram ve kaburga arası kaslar sağlar; diyafram nef…

Sınav öncesi şu maddeleri tekrar etmek yeterli olacaktır:

• Solunum sistemi solunum yolu ve akciğerlerden oluşur.
• Sağ akciğer üç, sol akciğer iki lobdur; toplam beş lob vardır.
• Alveollerin duvarı tek katlı ve çok incedir; bu durum yüzeyi büyütür.
• Gaz alışverişi alveoller ile onları saran kılcal damarlar arasında olur.
• Oksijen alveollerden kana geçer, karbondioksit kandan alveollere geçer.
• Nefes alırken diyafram kasılır ve aşağı doğru düzleşir.
• Solunum kasları göğüs kafesinin hareketini sağlayan kaslardır.
• Egzersiz sırasında solunum hızlanır ve derinleşir.

Kendini dene

Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.

1. Aşağıdaki olay ve sonuç eşleştirmelerinden hangisi doğrudur? (Şıklar: Diyafram gevşedi: göğüs kafesi genişliyor · Diyafram kasılıyor: göğüs kafesi genişliyor · Diyafram kasılıyor: göğüs kafesi daralıyor · Kaburga kasları gevşiyor: hava akciğere giriyor)
2. Solunum yolu hastalıklarında görülen belirtiler arasında aşağıdakilerden hangisi yer alır? (Şıklar: Göz kararması · Kulak ağrısı · Öksürük ve balgam çıkarma · Diş ağrısı)
3. Sağ akciğerde kaç lob bulunur? (Şıklar: 2 · 3 · 4 · 5)

Cevap anahtarı: 1) Diyafram kasılıyor: göğüs kafesi genişliyor — Doğru eşleştirme şudur: diyafram kasılıyor: göğüs kafesi genişliyor. Bu hareket göğüs boşluğunu genişletir, akciğer içi basıncı düşürür ve hava akciğere girer. Seçeneklerdeki diğer üç eşleştirme fizy…

2) Öksürük ve balgam çıkarma — Solunum yolunun iltihaplanmasında öksürük ve balgam çıkarma sık görülen bir belirtidir. Göz, kulak ve diş ağrıları solunum yoluyla ilişkili değildir.

3) 3 — Sağ akciğer üç lobdan oluşur. Kalp göğüs boşluğunun sol tarafında yerleştiği için sol akciğerde orta lob bulunmaz ve bu akciğer iki lobdur. 3 lob bulunduğu için sonuç 3'tür.

Komşu konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Boşaltım Sistemi — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Kütle, Ağırlık ve Kuvvet — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• İş, Enerji ve Enerji Dönüşümleri — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Kuvvet, İş ve Enerji İlişkisi — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Kaynak notu

Bu derste Solunum Sistemi konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Solunum yolunun bölümlerini sırayla yazarak, alveollerde gaz alışverişinin nasıl gerçekleştiğini açıklayınız? (15 puan)
• Nefes alma ve nefes verme sırasında diyaframın, göğüs kafesinin ve akciğer içi basıncın değişimini karşılaştırarak anlatınız? (12 puan)
• Solunum sistemini korumak için bir kişinin uyması gereken dört davranışı yazınız ve her birinin gerekçesini açıklayınız? (15 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Üç gündür öksürüğü ve balgamı olan, göğsünde ağrı hisseden bir kişide hangi sistemde sorun olduğu düşünülür?

1. Adım 1: Öksürük, balgam ve göğüs ağrısı solunum yoluna ait belirtilerdir.
2. Adım 2: Bu tablo solunum sistemiyle ilişkili bir soruna işaret eder.
3. Adım 3: Aynı belirtiler sindirim, dolaşım veya boşaltım sistemine özgü değildir.
4. Adım 4: Bu nedenle sorunun solunum sisteminde olduğu ve hekim muayenesi gerektiği söylenir.

Sonuç/cevap: Solunum sistemi; belirtiler öksürük, balgam ve göğüs ağrısıdır.

Karşılaştırma Tablosu