Etik Değerler

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Etik Değerler konusunu önce ne işe yarar sorusundan başlatacağız, sonra çalışma mantığını açacağız. Amacı bilmek, komutun neden öyle yazıldığını anlamanın ilk adımıdır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Bilişim etiğinin temel ilkelerini günlük hayat örnekleri üzerinden açıklar.
• Kazanım 2: Telif hakkı kavramını ve özgün çalışmanın gerekliliklerini ayırt eder.
• Kazanım 3: Dijital zorbalık davranışlarını tanır ve etik bir tepki geliştirir.
• Kazanım 4: Bir durumda etik karar verme adımlarını sırayla uygular.
• Kazanım 5: Dijital vatandaşlık özelliklerini kendi çevrim içi davranışlarıyla ilişkilendirir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konu, Bilişim Teknolojilerinin Günlük Yaşamdaki Önemi başlığında öğrendiklerimizin üzerine kurulur. Önceki konudaki kavram burada yeniden kullanılıyor; bu yüzden o adımı atlamamak önemlidir.

• Bilişim Teknolojilerinin Günlük Yaşamdaki Önemi — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Bilişim Etiği Nedir?

Bilişim etiği; bilgisayar ve internet kullanımında doğru ile yanlışın, izin verilen ile verilmeyenin ne olduğunu tanımlayan davranış kuralları bütünüdür. Teknoloji hızla gelişirken yasalar ve okul kuralları bazen geride kalabilir; bu yüzden her kullanıcı kendini de sınırlamak zorundadır. İnternette birine zarar vermeyen, başkasının hakkını yok etmeyen ve yasalara uyan davranışa etik davranış denir.

Bilişim araçlarını etik biçimde kullanan kişiye dijital vatandaş denir. Dijital vatandaş; güvenli, saygılı, etik ve sorumlu biçimde çevrim içi olan, başkasının görüşüne saygı gösteren ve kendi sorumluluğunun bilincinde olan kişidir.

Temel Etik İlkeler

• Dürüstlük: Doğru olmayan bilgiyi bilerek yaymamak ve kendi işini kendisi yapmak.
• Saygı: Farklı görüşlere hakaret etmeden yanıt vermek ve başkasının gizliliğini korumak.
• Adalet: Grup çalışmasında işi eşit paylaşmak ve kimseye kayırıcılık yapmamak.
• Sorumluluk: Yaptığının sonuçlarını kabul etmek ve hatasında özür dilemek.
• Güvenilirlik: Verilen sözü tutmak ve paylaşılan bilgiyi izinsiz açığa çıkarmamak.

Bu ilkeler yalnızca internette değil; ödev yaparken, grup çalışmasında ve bir programı kullanırken de geçerlidir. Grup projesinde işi adaletli paylaşmak adalet ilkesini, bir arkadaşın hesabına izinsiz girmemek ise saygı ve güvenilirlik ilkelerini gerektirir.

Telif Hakkı ve Özgün Çalışma

İnternette gördüğümüz her metin, görsel ve video serbestçe kullanılamaz. Bunların çoğünün sahibi vardır ve telif hakkı koruması altındadır. Bir çalışmadan yararlanırken kaynağın adını yazmak hem yasal zorunluluk hem de etik gerekliliktir. Kaynak göstermeden başkasının çalışmasını kendi işi gibi sunmak intihal olarak adlandırılır ve ciddi sonuçları vardır.

Özgün çalışmak, bilgiyi kendi cümlelerinle anlatmak demektir. Bir metni olduğu gibi kopyalayıp yalnızca birkaç kelimesini değiştirmek özgün çalışma sayılmaz; bu davranış da kaynak gizlediği için intihal sınırlarında gezer.

Dijital Zorbalık ve Kötüye Kullanım

Dijital zorbalık; bir kişiyi çevrim içi ortamda rahatsız etmek, küçük düşürmek veya dışlamak için yapılan davranışların tamamıdır. Alay eden yorumlar, izinsiz paylaşılan özel görüntüler ve sürekli mesaj atarak rahatsız etmek buna örnektir. Başkasının şifresini kullanarak hesabına girmek ya da onun yerine mesaj yazmak da kötüye kullanım sayılır.

Adım Adım: Etik Karar Verme

1. Durum netleştirilir: ne yapılmak isteniyor ve kimler etkilenecek?
2. Kurallar kontrol edilir: okul kuralı, yasa veya uygulama şartı buna izin veriyor mu?
3. Sonuç düşünülür: bu davranış yarın bana veya başkasına ne getirir, neye mal olur?
4. En zararsız ve en doğru seçenek seçilerek uygulama başlatılır.

Bu dört adım, karşınıza çıkan etik ikilemlerde acele etmeden doğru karar vermenizi sağlar. Sınavlarda benzer bir sıralamanın sorulması da sık karşılaşılan bir durumdur.

Sınav Odaklı Özet

Bu konudan soru gelirken çoğunlukla somut bir durum verilir ve en doğru davranış hangisidir diye sorulur. Şıkları okurken başkasına zarar veriyor mu, kurala uyuyor mu, kaynak gösteriyor mu sorularını hızlıca kontrol etmek doğru şıkkı bulmayı kolaylaştırır.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Etik Değerler bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Bir arkadaşınızın paylaşımını izinsiz olarak kendi sayfanızda yayınladınız. Bu durumu etik açıdan değerlendirip telafi için atacağınız adımları yazınız.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Dersi tekrar ederken bakacağınız notlar

• Etik durum sorularında en zararsız davranışı arayarak oku; çoğunlukla tek doğru şık açıkça öne çıkar.
• Telif sorularında kaynak gösterme ifadesini içeren şık neredeyse her zaman doğru cevaptır.
• Herkes yapıyorsa sakıncası yoktur veya kimse görmez gibi ifadeler içeren şıkları hemen ele.
• Durum sorularında önce kimin zarar göreceğini belirle; zarar gören biri varsa davranış etik değildir.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Kaynak Gösterme

Soru: Deniz, coğrafya ödevi için bir kitabın 45. sayfasındaki üç cümleden yararlandı. Kaynağı nasıl göstermelidir?

1. Adım 1: Alıntı yapılacak bilgi, olduğu gibi kopyalanmadan kendi cümleleriyle yeniden ifade edilir.
2. Adım 2: Ödevin sonundaki kaynakça bölümüne kitabın adı ve yazarı yazılır.
3. Adım 3: Gerektiğinde dipnotla sayfa numarası da belirtilerek hangi bilginin nereden alındığı gösterilir.

Cevap: Kitabın adı, yazarı ve sayfa numarası kaynakça ile dipnotta belirtilir, cümleler öğrencinin kendi anlatımıyla yazılır.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Parola İsteğine Doğru Yanıt

Soru: Arkadaşın, ödevini görmek için sosyal medya hesabının parolasını senden istiyor. Doğru davranış nedir?

1. Adım 1: İhtiyaç değerlendirilir: arkadaşın gerçekten hesaptaki içeriğe mi ihtiyacı vardır?
2. Adım 2: Parolanın kişisel bir bilgi olduğu ve paylaşılmayacağı kuralı hatırlanır.
3. Adım 3: Ekranı birlikte göstermek veya görev paylaşımı izni vermek gibi güvenli alternatif sunulur.

Cevap: Parola paylaşılmaz; istenen içerik ekran birlikte gösterilerek ya da geçici görev paylaşımı izni verilerek sağlanır.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Hata yapmamak için önce hatanın nereden geldiğini bilmek gerekir. Aşağıdaki listede her hata için yanlış giden yol ve doğru yol birlikte verilmiştir.

• Alıntı ile kopyalamayı karıştırmak: Fikirden yararlanmak mümkündür, fakat cümleyi olduğu gibi kullanıp kaynak göstermemek intihal sayılır.
• İnternetteki görselin serbest olduğunu sanmak: İndirilen her görsel özgür değildir; telif hakkına sahip eserler izin alınmadan kullanılamaz.
• Anonimliği sığınak sanmak: Çevrim içi ortamda kimlik gizlense de yapılan davranışın sorumluluğu daima kullanıcıya aittir.
• Küçük bir hakareti yalnızca şaka olarak görmek: Dijital zorbalıkta niyet ne olursa olsun etkilenen kişi açısından davranış rahatsız edici ve zarar vericidir.

Kısaca özet

Kısaca: Bilişim etiği; dijital ortamda doğru, saygılı ve yasal davranmayı tanımlayan kurallar bütünüdür. Telif hakkına saygı, özgün çalışma, kaynak gösterme ve başkasının gizliliğini koruma bu kuralların temelini oluşturur. Dijital zorbalıktan kaçınan, kendi hesabını sahiplenen ve kararlarını zarar ilkesiyle değerlendiren kullanıcı iyi bir dijital vatandaştır.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Bilişim etiği, teknoloji kullanımında doğru ile yanlışın sınırlarını tanımlayan davranış kurallarıdır.
• Telif hakkına sahip görsel ve metinler kaynak gösterilmeden kullanılamaz; bu davranış intihal olarak adlandırılır.
• Dijital vatandaş; güvenli, saygılı, etik ve sorumlu biçimde çevrim içi olan kullanıcıdır.
• Dijital zorbalık, çevrim içi ortamda rahatsız etme, dışlama ve küçük düşürme davranışlarının tamamını kapsar.
• Parola ve kişisel hesap bilgileri hiçbir koşulda paylaşılmaz; hesap yalnızca sahibi tarafından kullanılır.
• Etik ikilemlerde acele karar vermek yerine kural, sonuç ve zarar açısından durum değerlendirilmelidir.

Kendin dene: üç soru

Bu üç soru konunun özetidir. Çözmeden önce her biri için hangi kuralı kullanıyorum diye düşün; cevap anahtarı sonda verilmiştir.

1. 5 kişilik bir grup 20 slaytlık sunuyu adaletli biçimde paylaşırsa kişi başı kaç slayt hazırlanır? Gruptan biri 8 slayt hazırlarsa kalan dört kişi her biri kaç slayt hazırlar? (Şıklar: 5 slayt ve 4 slayt · 4 slayt ve 4 slayt · 5 slayt ve 3 slayt · 4 slayt ve 3 slayt)
2. Dijital vatandaşlık ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? (Şıklar: Sadece bilgisayar bilen kişidir · Çevrim içi ortamda güvenli, saygılı ve sorumlu davranan kullanıcıdır · Yalnızca çevrim içi oyun oynayan kişidir · Kimliğini her ortamda açıkça paylaşan kişidir)
3. Aşağıdakilerden hangisi bilişim etiğinin temel ilkelerinden biridir? (Şıklar: Hırsızlık · Dürüstlük · Kabalık · Kayıtsızlık)

Cevap anahtarı: 1) 4 slayt ve 3 slayt — Adaletli pay 20 ÷ 5 = 4 slayttır. Bir üye 8 slayt hazırlarsa kalan 12 slayt dörde bölünür: 12 ÷ 4 = 3 slayt.

2) Çevrim içi ortamda güvenli, saygılı ve sorumlu davranan kullanıcıdır — Dijital vatandaş; güvenli, saygılı, etik ve sorumlu biçimde çevrim içi olan, kişisel verilerini koruyan kullanıcıdır. Diğer tanımlar kavramı daraltır ya da yanlış yansıtır.

3) Dürüstlük — Bilişim etiğinin temel ilkeleri dürüstlük, saygı, adalet, sorumluluk ve güvenilirliktir. Diğer şıkların tamamı etik olmayan tutumları ifade eder.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Gizlilik ve Güvenlik — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Problem Çözme Kavramları ve Yaklaşımları — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Programlama — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Sunu ve Görselleştirme Programları — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Bu anlatım hakkında

Etik Değerler başlığındaki her sayısal iddia elle doğrulanabilir biçimde yazıldı: soruda verilen değer, uygulanan kural ve bulunan sonuç yan yana durur. Metin özgün yazılmıştır, başka bir kaynaktan alıntı yapılmamıştır.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Bir arkadaşınızın paylaşımını izinsiz olarak kendi sayfanızda yayınladınız. Bu durumu etik açıdan değerlendirip telafi için atacağınız adımları yazınız. (15 puan)
• Sınıfınızda bilişim etiğini anlatan bir kampanya afişi hazırlayınız. Afişte en az üç etik kurala yer verip örnekleriyle açıklayınız. (10 puan)
• Bir arkadaşınız, dönem projesinde internette bulduğu bir görseli hiçbir kaynak göstermeden kendi çalışmasına ekledi. Bu durumda telif hakkının ihlal edilip edilmediğini değerlendiriniz; özgün çalışma… (20 puan)