6. SınıfTürkçe
Cümlenin Ögeleri ve Cümle Çeşitleri — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Cümleyi oluşturan ögelerin her birinin görevini açıklayabilir.
- Özne ve yüklemi her cümlede bulunması gereken ögeler olarak gösterebilir.
- Nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümlecini soru teknikleriyle ayırt edebilir.
- Öge bulma yöntemini dört adımda uygulayabilir.
- Cümleyi yüklemine, yükleme, anlamına ve yapısına göre sınıflandırabilir.
Önemli noktalar
- Öge bir sözcük değil, o sözcüğün cümlede üstlendiği görevdir.
- Özne ve yüklem bulunmadan yargı kurulamaz; ikisi de zorunludur.
- Nesnenin varlığı yüklemin geçişli olup olmamasına bağlıdır.
- Dolaylı tümleç bütün fiillerin tümleci olabileceği için her cümlede aranmalıdır.
- Öge bulmada yüklem bulmak her zaman ilk adımdır.
- Sıralı cümlede virgül, bağlı cümlede bağlaç kullanılır; bu ayrım yapıyı belirler.
Formüller ve kurallar
- Öge, cümleyi oluşturan anlam katmanlarının her biridir ve her ögenin cümlede bir görevi vardır.
- Özne ve yüklem her cümlede mutlaka vardır; ikisi de zorunlu ögedir.
- Nesne, yüklemin belirttiği işten etkilenen ögedir ve yüklem geçişli ise zorunludur.
- Dolaylı tümleç bulunma, ayrılma, yönelme ve kaynaklık bildirir; zarf tümleci zaman, yer, yön, durum ve miktar bildirir.
- Geçişsiz yüklemlerde nesne yoktur: Uyuyordu. / Geçişli yüklemlerde nesne vardır: Kitap okudu.
- Nesne yalnızca geçişli fiillerin, dolaylı tümleç ise tüm fiillerin tümleci olabilir.
- Öge bulma yöntemi: yüklemi bul; yükleme kim? sor; yükleme neyi? kimi? sor; kalan sözcüklere nere? nereden? nereye? ne zaman? nasıl? sor.
- Yüklemine göre cümleler: durak cümlesi, yüklem özneye bağlı cümle, geçişli cümle.
- Yükleme göre cümleler fiil cümlesi ve isim cümlesi; anlamına göre olumlu, olumsuz, soru, ünlem ve emir cümlesidir.
- Yapısına göre cümleler: basit (tek yüklem), birleşik (yan cümleciklerden biri yüklemdeki eylemin öznesi ya da yüklemidir), sıralı (özneye ve yüklemde aynıdır, virgülle ayrılır), bağlı (özneye ya da yüklemde farklılık vardır, bağlaçla bağlanır).
Sık yapılan hatalar
- Her fiilin nesnesi olduğunu düşünmek: Uyuyordu cümlesinde de nesne aranır. Nesne yalnızca geçişli fiillerin tümlecidir.
- Dolaylı tümleci yalnızca geçişli yüklemlerde aramak: Geçişli olmayan cümlelerde dolaylı tümleç bulunmaz sanılır. Dolaylı tümleç tüm fiillerin tümleci olabilir.
- Özneyi bulmadan yüklemi sorgulamak: Önce kim? sorusu sorulur. Yüklemi bulmak her zaman ilk adımdır.
- Sıralı cümleyi bağlı cümleyle karıştırmak: Her ikisi de birden çok yargı içerir. Sıralı cümlede virgül, bağlı cümlede bağlaç kullanılır.
- Durak cümlesini yüklemi olmayan cümle sanmak: Durak cümlesinde yüklem vardır. Ayrım, yüklemin yanında özne bulunup bulunmamasıdır.
- Birleşik cümlede cümlelerin özneye ve yüklemde aynı olduğunu düşünmek: Bu özellik sıralı cümleye aittir. Birleşik cümlede yan cümleciklerden biri yüklemdeki eylemin öznesi ya da yüklemidir.
Hızlı tekrar ipuçları
- Öge çözümlemesinde kalemle çalış: önce yüklemi altı çiz, sonra özneyi, en son nesneyi işaretle.
- Geçişli olup olmadığını anlamak için yükleme ne sorusunu sor; cevap alabiliyorsan geçişlidir.
- Dolaylı tümleç ararken nereden, nereye, nerede, nere sorularını sırayla dene.
- Cümlenin yapısını belirlerken virgül var mı bağlaç var mı diye bak; bu ikisi ayrımı çözer.
- Yüklem özneye bağlı cümle ile durak cümlesi arasındaki farkı, özne olup olmamasına bakarak anla.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Cümlenin Ögeleri ve Cümle Çeşitleri konusunun çözümlü sorularını çöz.