Türkiye ve Dünya

Konu Anlatımı

Tanım ve Temel Kavramlar

Uluslararası ilişkiler, devletlerin ve uluslararası kuruluşların barış, güvenlik, ekonomi ve kültür alanlarında yürüttüğü iş birliği ve rekabet süreçlerinin tamamıdır. Bu ilişkilerin temel araçları diplomatik temaslar, antlaşmalar, uluslararası kuruluşlar ve ekonomik anlaşmalardır. Bir devletin dışarıya yönelik tutumunun bütününe dış politika denir; dış politikanın amacı millî menfaatleri korumak ve barışçıl ilişkileri sürdürmektir.

Türkiye'nin dış politikasının dayandığı temel ilkeler şunlardır: millî egemenlik ve bağımsızlık, barışçıllık, iyi komşuluk, karşılıklı faydaya dayalı iş birliği ve uluslararası hukuka saygı. Atatürk'ün Yurtta barış, dünyada barış ifadesi, bu yaklaşımı özetleyen en bilinen ifadedir.

Birleşmiş Milletler ve Uzman Kuruluşları

Birleşmiş Milletler (BM), 24 Ekim 1945'te kurulmuştur. Kuruluşunda 51 üye bulunan örgüt, günümüzde dünyanın hemen tüm devletlerini çatısı altında toplar. En önemli organı Güvenlik Konseyi'dir; beş daimî üyesi ABD, Rusya, Çin, Birleşik Krallık ve Fransa'dır. Türkiye, BM'nin kuruluşundan itibaren kurucu üye olmuştur. BM'nin uzman kuruluşları farklı alanlarda çalışır: UNESCO eğitim ve kültür, UNICEF çocuk hakları, WHO sağlık, FAO tarım ve gıda, UNHCR ise mülteci sorumluluğundan sorumludur.

Türkiye'nin Üyelikleri

Türkiye, farklı amaçlara sahip birçok uluslararası kuruluşun üyesidir. NATO'ya 1952'de üye olmuştur; Kuzey Atlantik Antlaşması ise 4 Nisan 1949'da imzalanmıştır. Avrupa Konseyi'nin 1949'daki kurucu üyelerindendir. Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü'nün (OECD) 1961'deki kurucu üyelerindendir. İslam İşbirliği Teşkilatı'nın kuruluş sürecine katılmış, teşkilatın 1975'teki İstanbul zirvesi bu alandaki en önemli dönem başkanlıklarından biri olmuştur.

Avrupa Birliği ilişkileri ayrı bir süreçtir. Türkiye ile Avrupa Ekonomik Topluluğu arasındaki ilişkiyi belirleyen Ankara Antlaşması 1963'te imzalanmış, tam üyelik müzakereleri ise 3 Ekim 2005'te başlamıştır. Türkiye bu tarihten itibaren müzakere sürecini sürdürmektedir. Ayrıca Türkiye, G20 gibi ekonomik platformlarda görev almış ve bölgesel iş birliklerine katılmıştır.

Küresel Sorunlar ve İş Birliği

Çağdaş dünyanın ortak sorunları sınırlar ötesindedir: iklim değişikliği, terörizm, göç, salgın hastalıklar, yoksulluk, temiz suya erişim ve enerji güvenliği. Bu sorunların hiçbir tek devlet tarafından çözülememesi, uluslararası iş birliğini zorunlu kılmaktır. İklim alanında düzenlenen zirvelerde alınan kararlar, ülke sınırlarını aşan etkileri nedeniyle tüm devletleri bağlar.

İnsani yardım alanında çalışan uluslararası kuruluşlar ile Kızılay ve Kızılhaç gibi kuruluşlar, afet ve savaş durumlarında yardım ulaştırır. Eğitim, sağlık ve temiz su gibi temel ihtiyaçlara yönelik uluslararası programlar, kalkınma yardımlarıyla desteklenir. Böylece küresel bağlantılar, sadece siyasi değil insani ve ekonomik boyutlarıyla da işlerlik kazanır.

Adım Adım Yöntem: Uluslararası Kuruluş Sorusu Çözümü

Kuruluş sorularında dört adımlı bir yöntem izlenir. Önce kuruluşun türü belirlenir: güvenlik, ekonomik, kültürel ya da insani. Ardından kuruluşun amacı ve kuruluş yılı eşleştirilir. Üçüncü adımda Türkiye'nin bu kuruluşla ilişkisi netleştirilir: kurucu üye, sonradan üye, gözlemci ya da aday ülke. Dördüncü adımda seçenekler amaç üzerinden elenir; çoğu yanlış şık, doğru kuruluşun işlevini başka bir kuruluşun adıyla karıştırır.

Sınav Odaklı Özet

Sınavların vazgeçilmez tarihleri şunlardır: Birleşmiş Milletler 1945, NATO antlaşması 1949 ve Türkiye'nin NATO üyeliği 1952, Avrupa Konseyi 1949, OECD 1961, Ankara Antlaşması 1963, İslam İşbirliği Teşkilatı'nın İstanbul zirvesi 1975, AB üyelik müzakerelerinin başlangıcı 2005. Güvenlik Konseyi'nin beş daimî üyesi ile UNESCO, UNICEF ve WHO'nun görev alanları da sıkça sorulan ayrıntılardır. Dış politika sorularında ise barışçılık ve iyi komşuluk ilkeleri temel referanstır.

Ne Öğreneceğiz

Türkiye'nin uluslararası kuruluşlarla ilişkilerini, temel dış politika ilkelerini ve küresel iş birliği örneklerini açıklar. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Uluslararası kuruluşların amaçlarını ve işlevlerini belirtir.
• Türkiye'nin üye olduğu uluslararası kuruluşları ayırt eder.
• Dış politikanın temel ilkelerini kavramlarıyla birlikte açıklar.
• Antlaşma ve üyelik tarihlerini kronolojik olarak sıralar.
• Küresel sorunlar karşısında uluslararası iş birliğinin önemini yorumlar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Türkiye, Birleşmiş Milletler'in kurucu üyelerindendir.
• NATO, üyelerinin toplu savunma ilkesine dayanan bir güvenlik örgütüdür.
• Avrupa Konseyi ile Avrupa Birliği farklı kuruluşlardır; Türkiye birincisinin kurucu üyesidir.
• Türkiye'nin AB üyeliği tamamlanmamış olup müzakere süreci sürmektedir.
• Sınır ötesi sorunların çözümü uluslararası iş birliğini zorunlu kılar.
• Dış politikanın temel amacı millî menfaatleri korumak ve barış ortamını sürdürmektir.
• İnsani yardım kuruluşları afet ve savaş bölgelerinde sınır tanımaksızın çalışır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Eğitim ve kültür alanında faaliyet gösteren uluslararası kuruluş hangisidir?

1. Adım 1: Aday kuruluşların işlevleri tek tek okunur.
2. Adım 2: NATO güvenlik, OECD ekonomi, WHO sağlık ile ilgilidir.
3. Adım 3: UNESCO, eğitim ve kültür alanındaki uzman kuruluştur.

Sonuç/cevap: UNESCO

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Avrupa Konseyi ile Avrupa Birliği'ni aynı kuruluş sanmak: Avrupa Konseyi insan hakları ve demokrasiden, Avrupa Birliği ise ekonomik ve siyasi bütünleşmeden sorumludur.

Türkiye'yi AB'nin tam üyesi sanmak: Türkiye, 1963 Ankara Antlaşması ile bağlanmış, 2005'te müzakerelere başlamış ancak tam üyeliği tamamlanmamıştır.

Türkiye'nin NATO üyelik yılını 1949 yazmak: Antlaşma 1949'da imzalanmıştır; Türkiye 1952'de üye olmuştur.

BM Güvenlik Konseyi'ni tüm üyeleri arasında düşünmek: Beş daimî üye ayrı bir yetkiye sahiptir ve karar alma mekanizmasında belirleyicidir.

UNICEF'i sağlık örgütü sanmak: UNICEF çocuk hakları ve refahından, WHO ise sağlık alanında çalışır.

Dış politikayı yalnızca antlaşma imzalamak sanmak: Diplomasi, kamuoyu, ekonomik araçlar ve uluslararası kuruluşlarda temsil de dış politikanın parçasıdır.

Kendini Dene

Soru: Türkiye'nin üyesi olduğu üç uluslararası kuruluşu (amaçları, Türkiye'nin üyelik durumu ve kuruluş yılı ile birlikte) gösteren bir tablo hazırlayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Üç doğru kuruluşun yazılması 3 puan; kuruluş amaçlarının doğru belirtilmesi 6 puan; Türkiye'nin kurucu üye/sonradan üye durumunun doğru yazılması 3 puan; kuruluş yıllarının doğruluğu 3 puan. Toplam 15 puan.