Doğal ve Beşerî Çevre Özellikleri Arasındaki İlişki

Konu Anlatımı

Doğal Çevre ve Beşerî Çevre Kavramları

Doğal çevre, insanın müdahalesi olmadan oluşan ve kendi devam ettiren çevredir. İklim, bitki örtüsü, toprak, yer şekilleri, su kaynakları ve doğal bitki örtüsü doğal çevrenin bileşenleridir. Beşerî çevre ise insanın eliyle oluşturduğu çevredir: konutlar, yollar, fabrikalar, tarlalar, barajlar, hastaneler, okullar ve parklar bu kapsamdadır. İkisi birbirinden ayrı değildir; beşerî çevre, doğal çevrenin şartlarına göre kurulur, kurulduktan sonra da doğal çevreyi etkiler. Bu karşılıklı etki, konunun temel fikridir.

Yerleşim yerinin seçiminde doğal şartlar belirleyicidir. Su kaynağı bulunması, toprağın ekime uygun olması, ulaşım güzergâhlarına yakınlık ve iklimin elverişliliği yerleşimi yönlendirir. Buna karşılık yerleşim ve sanayi, doğal çevreyi değiştirebilir: ormanlar azalır, akarsular kirlenir, hava kalitesi bozulur, doğal yaşam alanları parçalanır. Bu yüzden beşerî faaliyetlerin doğal çevre üzerindeki etkisi sürekli izlenmelidir.

Doğal Şartların Yerleşim ve Üretime Etkisi

İklim, yerleşim biçimini ve giyimi doğrudan etkiler. Sıcak ve kurak yörelerde evler gölgeli ve avlulu yapılırken, yağışlı yörelerde çatılar eğimli olur; kışın kar yağan bölgelerde evler daha kapalı kurulur. Yükseklik arttıkça sıcaklık düştüğü için aynı bölgenin yüksek kesimlerinde tarım ve yerleşim farklı biçimlere dönüşür. Karadeniz'in yüksek kesimlerinde seracılık yaygınlaşmış, İç Anadolu'nun yüksek kesimlerinde ise kışlık tahıl yetiştirilmiştir.

Bitki örtüsü de hem doğal hem beşerî yönüyle önemlidir. Ormanlar yağışları düzenler, toprağı korur ve canlı çeşitliliğine yaşam alanı sağlar; aşırı kullanım ormanları seyrelttir. Toprak oluşumunda bitki örtüsünün rolü büyüktür; bitki kökleri toprağı korur ve organik maddeleri artırır. Tarım, otlatma ve yapılaşma ise bitki örtüsünü ve toprağın yapısını değiştirir. Bu nedenle toprağı korumak, ekim nöbetleşe yapmak ve ağaçlandırmak büyük önem taşır.

Beşerî Faaliyetlerin Doğal Çevreye Etkisi

Sanayi kuruluşları, kentleşme, ulaşım projeleri ve turizm, doğal çevre üzerinde hem olumlu hem olumsuz etkiler bırakır. Olumlu yönde baraj ve sulama sistemleri su ihtiyacını karşılayabilir, park ve yeşil alanlar havayı temizleyebilir. Olumsuz yönde fabrikaların atıkları akarsu ve toprak kirliliği yaratabilir, şehirleşme tarım alanlarını daraltabilir, maden çıkarımı doğal yapıyı bozabilir. Enerji üretimi de çevresel etkisi yüksek bir alandır; fosil yakıt kullanımı hava kirliliğine, yenilenebilir kaynak kullanımı ise daha az zararlıdır.

Doğal Afetler ve Yaşam Biçimi

Deprem, heyelan, sel, kuraklık veorman yangını gibi doğal afetler, doğal çevrenin yapısıyla ilişkilidir ve beşerî çevreye büyük zarar verebilir. Ülkemizde deprem riski taşıyan bölgelerde alınan yapı önlemleri, örneğin zemin etüdü ve dayanıklı bina koşulları, can kayıplarını azaltır. Doğal afete hazırlık, afet öncesi tedbir almak, sonrasında ise iş birliği kurmakla mümkündür; okullarda yapılan afet tatbikatları bu amaca yöneliktir. Riskin azaltılması, teknolojiden çok bilinçli davranışla mümkündür.

Sık Yapılan Hatalar

• Doğal çevreyi beşerî çevreden tamamen ayırmak: İkisi birbirini etkiler; beşerî çevre doğal şartlara göre kurulur, kendisi de doğal çevreyi değiştirir.
• Her çevre sorununu doğal afet sanmak: Kirlilik ve aşırı tüketim insan faaliyetlerinden kaynaklanır; afet ise doğal süreçlerin sonucudur.
• Aynı bölgede tüm yüksekliklerde aynı ürünün yetiştirilebileceğini düşünmek: Yükseklik değiştikçe sıcaklık, toprak ve bitki örtüsü değişir; ürün seçimi buna göre yapılır.
• Bitki örtüsünün yalnızca dekoratif olduğunu sanmak: Bitki örtüsü toprağı korur, suyu düzenler ve canlı çeşitliliğine yaşam alanı sağlar.

Özet

Doğal çevre insan müdahalesi olmadan oluşan, beşerî çevre ise insanın kurduğu çevredir. İkisi karşılıklı etkilidir: yerleşim ve üretim doğal şartlara göre biçimlenir, beşerî faaliyetler de toprağı, suyu ve bitki örtüsünü değiştirir. İklim, yükseklik ve toprak verimliliği tarımı ve yerleşimi yönlendirir. Sanayi, şehirleşme ve ulaşım projeleri çevreyi bozabildiği gibi park ve atık arıtma gibi uygulamalarla iyileştirilebilir. Doğal afetlere karşı bilinçli hazırlık, can ve mal kayıplarını azaltır.

Ne Öğreneceğiz

Doğal çevre ile beşerî çevrenin birbirini nasıl etkilediğini açıklar; yerleşim, tarım, ulaşım ve sanayinin doğal şartlara uyumunu örneklerle tartışır. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Doğal çevre ve beşerî çevre kavramlarını açıklayarak farklarını belirtir.
• İklim, bitki örtüsü ve yer şekillerinin yerleşmeyi nasıl etkilediğini gösterir.
• Tarım, sanayi ve ulaşım faaliyetlerinin doğal çevre üzerindeki etkisini değerlendirir.
• Doğal afetlerin yerleşim ve yaşam biçimi üzerindeki etkisini açıklar.
• Çevreyi korumaya yönelik sürdürülebilir davranışları örneklerle destekler.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Yerleşim yeri seçiminde su kaynağı, toprak verimi, iklim ve ulaşım belirleyicidir.
• İklim koşulları giyim, çatı tipi, ev düzeni ve günlük yaşam alışkanlıklarını etkiler.
• Aynı bölgenin yüksek ve alçak kesimlerinde farklı bitki örtüsü ve farklı ürün yetiştirilebilir.
• Karadeniz'in yüksek kesimlerinde seracılık, İç Anadolu'nun yüksek kesimlerinde kışlık tahıl yetiştirilir.
• Bitki örtüsü toprak kaybını azaltır; ormanların seyrekleşmesi erozyon riskini artırır.
• Sanayi ve şehirleşme hava ile su kirliliğine yol açabilir; atık arıtma ve yeşil alan önlem gerektirir.
• Doğal afetler doğal çevrenin yapısıyla ilişkilidir, ancak zararın büyüklüğü alınan tedbire bağlıdır.
• Ekim nöbetleşesi ve kimyasal gübre kontrollü kullanımı toprak verimliliğini korur.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bir bölgede yükseklik arttıkça farklı ürünlerin yetiştirilmesi nasıl açıklanır?

1. Adım 1: Yüksekliğin sıcaklık üzerindeki etkisi hatırlanır.
2. Adım 2: Sıcaklık ve toprak koşullarının ürün seçimini belirlediği görülür.
3. Adım 3: Beşerî üretim faaliyetinin doğal şartlara uyum sağladığı sonucuna varılır.

Sonuç/cevap: Beşerî çevre (üretim faaliyeti) doğal çevrenin sıcaklık ve toprak şartlarına uyum sağlar.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir şehirde yeşil alanların azalması sorununu çözmek için neler yapılabilir?

1. Adım 1: Azalan yeşil alanın hava kalitesi ve doğal yaşamı etkilediği görülür.
2. Adım 2: Yeni yapılaşmada ağaçlandırma payı ve park alanı korunmalıdır.
3. Adım 3: Var olan yeşil alanlar bakımıyla korunmalı, atıklar düzenli toplanmalıdır.

Sonuç/cevap: Yapılaşmada yeşil alan payının korunması, ağaçlandırma ve düzenli bakım.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Doğal-Beşerî İlişkisini Kurma konusunun adımları:

1. Adım 1: Yüksekliğin sıcaklık üzerindeki etkisi hatırlanır.
2. Adım 2: Sıcaklık ve toprak koşullarının ürün seçimini belirlediği görülür.
3. Adım 3: Beşerî üretim faaliyetinin doğal şartlara uyum sağladığı sonucuna varılır.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Yakın çevrenizdeki bir çevre sorununu seçerek doğal ve beşerî etkenleri ayrı ayrı listeleyiniz ve çözüm önerisi geliştiriniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Sorunun somut olarak tanımlanması 4 puan; doğal etkenlerin en az üç maddeyle yazılması 5 puan; beşerî etkenlerin en az üç maddeyle yazılması 5 puan; uygulanabilir çözüm önerisinin sunulması 4 puan; düzenli anlatım 2 puan. Toplam 20 puan.