İlk Türk Devletleri ve İslamiyet

Konu Anlatımı

Tanım ve Temel Kavramlar

İlk Türk devletleri, Orta Asya'nın bozkır kuşağındaki geniş coğrafyada kurulmuş siyasi yapılardır. Bozkırın sert iklimi, büyükbaş hayvan sürüleri ve sürekli hareket hâlindeki düzeni, göçebe ekonomiyi ve buna bağlı olarak hafif, hızlı orduları zorunlu kılmıştır. Bu devletlerin ortak gelir kaynakları avcılık, hayvancılık, ipek yolu ve kervan ticareti ile savaş ganimetidir.

Türk tarihindeki en sık karıştırılan iki bilgiyi baştan ayırmak gerekir: Türk adını resmi bir devlet adı olarak ilk kez kullanan devlet Göktürk Devleti, yerleşik hayata geçmeyi başaran ilk Türk devleti ise Uygur Devleti'dir. Bu iki ayrım, sınavlarda doğrudan ölçtüğü kazanım nedeniyle büyük önem taşır.

Kuruluş, Gelişme ve Yıkılış

Asya Hun Devleti M.Ö. 220 yılında Teoman tarafından kurulmuştur. M.Ö. 209'da tahta çıkan Mete Han, orduda onluk sistem uygulamış, boyları merkeze bağlayarak geniş bir coğrafyada hâkimiyet kurmuştur. Devlet, M.S. 48 yılında kabile ayrılıkları ve iç sorunlar nedeniyle dağılmış; batıya yönelen kollar Avrupa Hunları olarak tarihe geçmiştir.

Göktürk Devleti'ni 552 yılında Bumin Kağan kurmuştur. Dönemin batı valisi İstemi Yabgu, Bizans'la ticaret ve elçilik ilişkileri kurmuştur. Çin baskısı altında 682'de yeniden bağımsızlık kazanılmış, 8. yüzyılda Orhun vadisine Kül Tigin ve Bilge Kağan adına kitabeler dikilmiştir. Bu kitabeler, Türkçe'nin bilinen en eski uzun metinli kaynaklarındandır. Devlet, iç kavgaların ardından 744 yılında Uygurlar tarafından yıkılmıştır.

Uygur Devleti 744 yılında Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından Ötüken'de kurulmuş, başkenti Karabalgasun olmuştur. Uygurlar yerleşik hayata geçmiş, tarım yapmış, Uygur alfabesini kullanmış ve tahta kalıplarla baskı tekniğini geliştirmiştir. 762 yılında resmî din olarak benimsenen Maniizm ile birlikte din ve kültür hayatı da düzenli hâle gelmiştir. Devlet, 840 yılında Kırgızların saldırısıyla yıkılmıştır.

İslamiyet'in Türkler Arasında Yayılışı

Türklerin İslamiyet'i yakından tanımasındaki en önemli kırılma noktası Talas Savaşı (751)'dir. Abbasiler ile Karahanlıların birleşik ordusu, Çin (Tang) ordusunu yendikten sonra esir aldığı kağıt yapım ustalarını Semerkant ve Buhara'ya götürmüştür. Kağıdın İslam dünyasına geçmesi, hem İslam'ın doğudan batıya yayılmasını kolaylaştırmış hem de Türklerle İslamiyet arasındaki teması hızlandırmıştır.

İlk Müslüman Türk devleti Karahanlılardır (920-1212). Karahanlı hükümdarlarından Satuk Buğra Han'ın Müslüman olması, İslamiyet'in Orta Asya'da resmî kabul görmesini sağlamıştır. Gazneliler (963-1187) ve Büyük Selçuklu Devleti (1037-1194) ise din ile siyasi gücü birleştiren devletler olmuştur. Selçuklular 1040 Dandanakan Savaşı'nda Gaznelileri yenerek hâkimiyetlerini pekiştirmiş, 1071 Malazgirt Zaferi ile Anadolu'nun Türklere açılmasının önünü açmıştır.

Devlet Yönetimi ve Kültür Hayatı

İslamiyet öncesi Türk devletlerinde yönetimin dayandığı üç temel kavram kut, töre ve kurultaydır. Kut, hükümdara tanrının verdiği kutsal yetkiyi; töre, sözlü olarak aktarılan örf ve âdet bütünlüğünü; kurultay ise devlet işlerinin danışma yoluyla görüşüldüğü meclisi anlatır. Kağanın yanında Yabgu, Şad, Tarkan, Kül Tigin ve boy beyleri görev almış, devlet işlerinin bir bölümü Divan-ı Tevilat adlı teşkilat tarafından yürütülmüştür.

İslamiyet'in kabulüyle birlikte din ve kültür hayatında köklü bir değişim yaşanmıştır. Cami, medrese, tekke ve kütüphaneler yaygınlaşmış; Arap ve İran kültürü yanında Türkçe eserler de verilmiştir. 10-11. yüzyılda ortaya konan Kutadgu Bilig, Divânu Lugâti't-Türk ve Dede Korkut Hikâyeleri, Türk-İslam edebiyatının ilk büyük eserleri arasında kabul edilir.

Adım Adım Yöntem: Kronoloji ve Eşleştirme

Soruda yıl ya da ilk bilgisi sorulduğunda izlenecek yol bellidir. Önce olay yılına göre çizelgeye yazılır, sonra iki bilgi karşılıklı olarak karşılaştırılır, sonra ilk ile başlayan ifadeler ayrı bir sütunda toplanır, en sonunda sorudaki kök sözcük ile en yakın kavram eşleştirilir. Örneğin yerleşik kökü geçiyorsa doğrudan Uygur, Türk adı kökü geçiyorsa doğrudan Göktürk düşünülür; böylece yanlış seçenekler hızla elenir.

Sınav Odaklı Özet

Sınavlarda en çok çıkan eşleştirmeler şunlardır: Mete Han ile onluk ordu düzeni, Bumin Kağan ile Göktürk kuruluşu, Orhun Yazıtları ile Kül Tigin ve Bilge Kağan, Uygurlar ile yerleşik hayat ve baskı tekniği, Talas Savaşı ile kağıdın İslam dünyasına geçişi, Karahanlılar ile ilk Müslüman Türk devleti, Dandanakan ile 1040, Malazgirt ile 1071. Bilgileri kronolojiyle ezberlemek yerine her olayı tek bir ayırt edici özelliğiyle eşleştirmek, hem süreyi hem de hatayı azaltır.

Ne Öğreneceğiz

Orta Asya'daki ilk Türk devletlerinin kuruluşunu, özelliklerini ve İslamiyet'in Türkler arasında yayılma sürecini kazanımlarına uygun biçimde açıklar. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• İlk Türk devletlerinin kuruluş ve yıkılış yıllarını kronolojik olarak belirler.
• Göktürk ve Uygur devletlerini ayırt edici özellikleriyle karşılaştırır.
• Talas Savaşı'nın Türk ve dünya tarihine etkisini açıklar.
• İlk Müslüman Türk devletlerini ve yönetim anlayışlarını değerlendirir.
• Türk-İslam kültürünün oluşumunda etkili olan kavram ve eserleri yorumlar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Uygurlar yerleşik hayata geçmiş, kağıt ve baskı tekniğini geliştirmişlerdir.
• Göktürklerde kurultay, devlet işlerinin danışma yoluyla görüşüldüğü meclistir.
• Mete Han, orduyu onluk sisteme göre düzenleyen ilk Türk hükümdarıdır.
• Talas Savaşı'nda esir düşen ustalar kağıt yapımını Semerkant'a taşımıştır.
• Tuğrul Bey, Abbasi halifesinden sultan unvanını alarak resmî tanınma kazanmıştır.
• İslamiyet'ten sonra medrese, cami ve tasavvuf tekkeleri Türk şehirlerinde yaygınlaşmıştır.
• Kutadgu Bilig ve Divânu Lugâti't-Türk, Türk-İslam edebiyatının temel eserleridir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Asya Hun, Göktürk, Uygur ve Karahanlı devletlerini kuruluş yıllarına göre en yeniden eskiye sıralayınız.

1. Adım 1: Asya Hun Devleti M.Ö. 220 yılında kurulmuştur.
2. Adım 2: Göktürk Devleti 552'de, Uygur Devleti 744'te kurulmuştur.
3. Adım 3: Karahanlılar 920'de kurulan ilk Müslüman Türk devletidir.
4. Adım 4: Yıllar büyükten küçüğe: 920, 744, 552, M.Ö. 220 biçiminde dizilir.

Sonuç/cevap: Karahanlılar (920) - Uygur (744) - Göktürk (552) - Asya Hun (M.Ö. 220)

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Uygurları göçebe bir devlet sanmak: Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir, bu yüzden tarım, mimari ve baskı tekniklerinde ilerlemişlerdir.

İlk Müslüman Türk devletini Gazneli veya Selçuklu sanmak: İslamiyet'i resmî olarak ilk kabul eden devlet 920'de kurulan Karahanlılar'dır.

Talas Savaşı'nı Malazgirt ile karıştırmak: Talas 751'de Çin'e karşı kazanılmıştır ve kağıdın yayılmasını sağlamıştır, Anadolu'nun fethiyle ilgisi yoktur.

Orhun Yazıtları'nı Uygur dönemine atfetmek: Kitabeler Göktürk hükümdarları Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilmiştir.

Malazgirt'i bir deniz savaşı gibi düşünmek: 1071'de yapılan Malazgirt, Doğu Anadolu'da yapılan bir kara savaşıdır ve Anadolu'nun kapılarını açmıştır.

Kendini Dene

Soru: Asya Hun, Göktürk, Uygur ve Karahanlı devletlerini kuruluş yılları, başkentleri ve ayırt edici birer özelliğiyle gösteren bir tablo hazırlayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Dört devletin doğru kuruluş yılları 4 puan; başkentleri 4 puan; her devlet için doğru bir ayırt edici özellik 4 puan; tablo düzeni ve yazım 3 puan. Toplam 15 puan.