Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme

Konu Anlatımı

Üreme Nedir?

Canlıların kendilerine benzer yeni bireyler oluşturmasına üreme denir. Üreme, türün devamlılığını sağlar; çünkü eski bireyler yaşam döngüsünü tamamlasa da yerlerini yeni bireyler alır. Üreme iki yolla gerçekleşir: eşeyli üreme ve eşeysiz üreme. Eşeysiz üremede yalnızca bir birey söz konusudur, eşeyli üremede ise iki farklı bireyin üreme hücreleri birleşir.

Eşeysiz üreme örnekleri bölünme (amip), tomurcuklanma (maya mantarı), çelikleme (gül, üzüm) ve soğanla üreme (soğan, sarımsak, lale) olarak sıralanır. Bu yolla oluşan yavrular ana bireyle büyük ölçüde aynıdır. Eşeysiz üreme hızlıdır ancak çeşitlilik sınırlıdır.

Çiçekli Bitkilerde Üreme

Çiçekli bitkilerin üreme organı çiçektir. Çiçeğin erkek bölümünde anter adı verilen yaprakçıklar üzerinde polen taneleri oluşur; dişi bölümde ise başçık, yumurta kanalı ve yumurtalık bulunur. Yumurta hücresi yumurtalıkta, erkek üreme hücresi ise polen tanelerinde yer alır.

Polenin bir çiçeğin başçığına ulaşmasına tozlaşma denir. Tozlaşma rüzgâr, böcek, kuş veya su yardımıyla olabilir; böcekler çiçekten çiçeğe polen taşırken hem nektar içer hem de taşıyıcılık yapar. Polen başçığa ulaştıktan sonra erkek üreme hücresi yumurta kanalından aşağı iner ve dişi üreme hücresiyle birleşir; bu birleşme döllenme olarak adlandırılır.

Sonuçta döllenmiş yumurta zigot olur, zigot bölünerek embriyoyu oluşturur ve embriyo tohum hâline gelir. Tohumu dıştan koruyan yapı ise meyvedir. Çilek, elma ve domates bu koruyucu yapıya örnektir.

Hayvanlarda Üreme

Hayvanlar iki şekilde çoğalır: yumurtlayarak ve doğurarak. Kuşlar, balıklar, kurbağalar, kaplumbağalar ve timsahlar yumurtlayarak çoğalır; insan, kedi, köpek, fare ve balinalar doğurarak çoğalır. Bazı hayvanlarda döllenme su içinde, yani dış ortamda gerçekleşir (balık ve kurbağa), bazılarında ise vücut içinde, yani iç döllenmeyle olur (kuş ve insan).

Yavruların yaşam biçiminde önemli bir özellik de başkalaşımdır. Kelebek yumurta → tırtıl → kukla → kelebek sıralamasını yaşar; kurbağa ise yumurta → iribaş → kurbağa biçiminde gelişir. Başkalaşım geçiren canlılarda yavru, ergin bireyden biçimsel olarak çok farklıdır.

Büyüme ve Gelişme

Büyüme, vücudun boy ve kütlesinin artmasıdır; hücrelerin sayısının artmasına ve büyümesine bağlıdır. Gelişme ise organların ve sistemlerin görev yapabilir hâle gelmesidir. Bir tohumun çimlenip fidana dönüşmesi, filizin büyümesi ve sonunda çiçek açabilme yeteneği kazanması hem büyümeyi hem de gelişmeyi gösterir. Döllenmiş yumurta → zigot → embriyo → yavru sıralaması her iki süreci de içerir.

Adım Adım Yöntem ve Sınav Odaklı Kısım

Soru çözerken önce soru köküne bakılır: üreme türü mü, tohum oluşumu mu, başkalaşım mı? Tohum oluşumu sorularında sıra ezberlenir: tozlaşma, döllenme, tohum, meyve. Üreme türü sorularında üreme hücresi varsa eşeyli, tek birey varsa eşeysizdir.

Sınavlarda en çok karıştırılan noktalar çiçeğin süs değil üreme organı olması, tohumun döllenme sonucu oluşması, başkalaşımın tüm canlılarda görülmemesi ve kalp kası gibi istemsiz yapıların bu konuyla değil destek-hareket sistemiyle ilgili olmasıdır.

Ne Öğreneceğiz

Canlıların eşeyli ve eşeysiz üreme yollarını, çiçekli bitkilerde tohum oluşumunu, hayvanlarda başkalaşımı ve büyüme-gelişme evrelerini açıklar. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Üreme kavramını ve canlılar için önemini açıklar.
• Eşeyli ile eşeysiz üremeyi örnekleriyle karşılaştırır.
• Çiçekli bitkilerde tozlaşma, döllenme ve tohum oluşumunu sıralar.
• Hayvanlarda yumurtlama, doğurma ve başkalaşımı örneklerle belirtir.
• Büyüme ile gelişmenin farkını bir canlı üzerinden yorumlar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Çiçekli bitkilerin üreme organı çiçektir, süs için değil üreme için vardır.
• Tohum, döllenme sonucunda; meyve ise tohumu koruyan yapıdır.
• Tozlaşma ile döllenme aynı olay değildir; tozlaşma polenin taşıınmasıdır.
• Eşeysiz üremede yalnızca bir birey rol oynar.
• Yumurtlayan hayvanlar kuş ve balık, doğuranlar insan ve kedidir.
• Büyüme boy-kütlesal artış, gelişme ise organların görev yapabilme durumudur.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bir gül dalının kesilip toprağa dikilmesiyle yeni bir bitki elde edilmesi hangi üreme türüdür?

1. Adım 1: Yeni birey yalnızca bir ana bitkiden elde edilmiştir.
2. Adım 2: Üreme hücreleri birbiriyle birleşmemiştir.
3. Adım 3: Dal veya sürgünle üreme çelikleme olarak adlandırılır ve eşeysizdir.

Sonuç/cevap: Eşeysiz üreme (çelikleme)

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Çiçeği yalnızca süs bitkisi parçası sanmak: Çiçek, çiçekli bitkilerin üreme organıdır ve polen ile yumurta hücresi burada oluşur.

Tohumun doğrudan döllenmeden oluştuğunu sanmak: Önce tozlaşma, sonra döllenme olur; tohum döllenmiş yumurtanın gelişmesiyle oluşur.

Tozlaşma ile döllenmeyi aynı şey bilmek: Tozlaşma polenin başçığa ulaşması, döllenme ise üreme hücrelerinin birleşmesidir.

Başkalaşımın tüm hayvanlarda görülduğunu sanmak: Başkalaşım kelebek, kurbağa ve bazı balıklarda görülür; tüm hayvanlarda ortak değildir.

Meyve ile tohumu karıştırmak: Tohum döllenme sonucu oluşur, meyve ise tohumu dıştan koruyan yapıdır.

Özet

Üreme, canlının kendine benzer yeni bireyler oluşturmasıdır ve eşeyli ya da eşeysiz olabilir. Çiçekli bitkilerde tozlaşma ve döllenme sonucu tohum, tohumun korunmasıyla meyve oluşur. Hayvanlar yumurtlayarak veya doğurarak çoğalır; kelebek ve kurbağa başkalaşım geçirir. Büyüme kütlesel artış, gelişme ise organların işlev kazanmasıdır.

Kendini Dene

Soru: Tozlaşma ve döllenme olaylarını adım adım açıklayınız. Her adımın sonucunu belirtip tozlaşmanın olmadığı bir durumda bitkide ne olacağını yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Polenin erkek organa taşınmasının yazılması 4 puan; polenin yumurta hücresiyle birleşmesinin (döllenme) anlatılması 5 puan; döllenmeden sonra tohum ve meyvenin oluştuğunun belirtilmesi 5 puan; tozlaşma olmazsa tohum oluşmayacağının ve ürün kaybının yazılması 4 puan; düzen ve Türkçe 2 puan. Toplam 20 puan.