Veri Toplama ve Düzenleme

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste veri toplama ve veri düzenleme adımlarını uygulamalı olarak öğreneceğiz. Veri sözlüğü, birim tutarlılığı, aralık denetimi, eksik kayıt, yinelenen kayıt ve kaynak notu başlıkları işlenecek. Amacımız, sonradan güvenilir biçimde kullanılabilecek temiz bir veri tablosu elde etmektir.

• Hangi verinin kimden, ne zaman ve nasıl toplanacağını yazabilme
• Veri sözlüğü ve kayıt formu hazırlayabilme
• Birim tutarsızlığını ve aralık dışı değeri fark edebilme
• Eksik ve yinelenen kayıtları temizleyebilme
• Verinin kaynağını ve tarihini not edebilme

Ön Bilgi: Neden Aynı Konuya Farklı Biçimde Yazıyoruz?

Veri toplama en sık hatanın yapıldığı aşamadır. Aynı ölçüm, iki kişi tarafından farklı biçimde yazılabilir. Örneğin bir öğrencinin boyu bir kayıtta 175 cm, başka bir kayıtta 1,75 m olarak yazılmış olabilir. İkisi de aynı ölçümü anlatır; ancak aynı sütunda farklı biçimler bulunursa toplam ve ortalama hesapları bozulur. Bu tür uyumsuzluğa birim tutarsızlığı denir.

Benzer sorun aralık dışı değerlerdir. Okul çağındaki bir öğrencinin kaydında 4 metre boy yazıyorsa bu kayıt büyük olasılıkla yanlıştır. Böyle bir değeri hemen silmek yerine kaynağa dönüp doğrulamak gerekir. Buna denetim denir ve veri toplamanın en değerli adımıdır.

Toplanan verilerde üç tip sorun sık görülür. Eksik kayıt: bir hücre boştur. Yinelenen kayıt: aynı kişi iki kez yazılmıştır. Biçim hatası: yazım, boşluk ya da büyük küçük harf farkı vardır. Bu üç sorun temizlenmeden yapılan analiz yanıltıcı olur.

Basit Örnek: Kayıt Tablosu Denetimi

Bir sınıftaki 24 öğrenciye anket uygulanmış, 22 öğrenci formu doldurmuştur. Form doldurmayan iki öğrenci için kayıt eksik olduğundan ya da öğrencinin ankete katılmadığını belirten bir kayıt girilmesi gerekir. Yalnız boş bırakırsak 22 ile 24 arasındaki fark açıklanmaz.

İleri bir örnek olarak altmış satırlık bir veri tablosu düşünelim. Denetimde dört satırın aynı öğrenciye ait olduğu görüldü. Bu satırlar birleştirildiğinde benzersiz kayıt sayısı 60 - 4 = 56 olur. Birleştirme yapılırken değerler karıştırılmamalı, aynı alandaki en güncel değer seçilmelidir.

Bir başka denetim örneğinde aylık öğrenci sayıları 30, 32, 0 ve 28 olarak kaydedilmiştir. Sıfır değeri gerçekmiş gibi yorumlanırsa yorum yanıltıcı olur. Buradaki sıfır, büyük olasılıkla eksik kaydın sıfır olarak yazılmasıdır; veri kaynağına dönülerek gerçek değer sorulmalıdır.

Veri Toplama Planının Dört Başlığı

Veri toplamaya başlamadan önce bir plan yazılır. Planın dört başlığı vardır. Veri: hangi bilgi toplanacak, örneğin öğrenci kodu, tarih, ölçüm değeri. Kaynak: bu bilgi kimden ya da nereden alınacak. Zaman: hangi tarihte ve hangi sıklıkta toplanacak. Yöntem: kâğıt formla mı, dijital formla mı, gözlemle mi toplanacak. Bu dört başlık yazılmadan toplanan veri, sonradan ne anlama geldiğini açıklamakta zorlanır.

Kayıt formu hazırlanırken her alanın ne olduğu yazılır. Buna veri sözlüğü denir. Veri sözlüğünde alan adı, açıklaması ve birimi bulunur. Örneğin alan adı boy, açıklaması öğrencinin ölçülen boyu, birimi santimetre olarak yazılır. Veri sözlüğü, veriyi başkasının da anlamasını sağlar.

Adım Adım: Veriyi Temizleme

1. Adım 1: Toplanan kayıtları olduğu gibi sakla; temizleme yaparken asıl dosyayı bozma.
2. Adım 2: Eksik kayıtları belirle ve her biri için not düş: kim, hangi alan eksik, kaynağa sorulacak mı?
3. Adım 3: Yinelenen kayıtları tespit et ve aynı alanlardaki farklı değerleri karşılaştır.
4. Adım 4: Birim ve biçim tutarsızlıklarını düzelt: 1,75 m değerini 175 cm olarak yaz gibi.
5. Adım 5: Aralık dışı değerleri işaretle, silme; kaynağa dönüp doğrulat.
6. Adım 6: Düzeltilen her kaydın ne için değiştiğini bir düzeltme defterine yaz.
7. Adım 7: Temizlenmiş tabloyu yeni bir dosya olarak kaydet ve asıl veriyi koru.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

• Şüpheli kaydı hemen silmek: Silinen kayıt sonradan bulunamaz; doğrulama gerekir.
• Düzeltmeyi asıl dosyada yapmak: Asıl veri kaybolur. Düzeltilmiş sürüm ayrı dosyada tutulmalıdır.
• Birimleri karıştırmak: Litre ile mililitre, saat ile dakika aynı sütunda karışmamalıdır.
• Eksik kaydı boş bırakmak: Boş hücre ile sıfır değer aynı şey değildir; farkı not etmek gerekir.
• Veri kaynağını not etmemek: Kimin, ne zaman ölçtüğü bilinmezse veri güvenilmez hâle gelir.

Özet

Veri toplama planı veri, kaynak, zaman ve yöntem başlıklarından oluşur. Veri sözlüğü her alanın adını, açıklamasını ve birimini yazarak veri girişini standartlaştırır. Birim tutarsızlığı, aralık dışı değer, eksik kayıt ve yinelenen kayıt en sık görülen dört sorundur. Şüpheli kayıt hemen silinmez; kaynağa dönülerek doğrulanır ve düzeltme bir deftere yazılır. Düzeltilmiş veri ayrı dosyada saklanır, asıl veri korunur. Altmış satırlık tabloda dört yinelenen kayıt varsa benzersiz kayıt sayısı 56 olur.

Kendini Dene

1. Veri toplama planının dört başlığını yaz. 2. Veri sözlüğünde hangi bilgiler bulunur? 3. 1,75 m biçiminde yazılmış bir boy ölçümü nasıl düzeltilir? 4. Aralık dışı bir değeri neden hemen silmemiz gerekir? 5. 60 satırlık tabloda 4 yinelenen kayıt varsa kaç benzersiz kayıt kalır? 6. Düzeltilen kayıtların neden bir deftere yazılması gerekir?

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir kayıtta öğrencinin boyu 4 metre olarak yazılmıştır. Bu kayıtla nasıl ilgilenilmelidir?

1. Adım 1: Değerin mantıklı olup olmadığını sor: okul çağı için 4 metre mümkün değildir.
2. Adım 2: Değeri doğrudan silme, kaydı işaretle.
3. Adım 3: Kaynağa dönüp doğru değeri sor.
4. Adım 4: Düzeltilen değeri ve gerekçeyi düzeltme defterine yaz.

Sonuç/cevap: Değer işaretlenir, kaynak doğrulanır ve düzeltilen değer gerekçesiyle deftere yazılır; kayıt doğrulamadan silinmez.