Örnek Soru 1 kolay
Bir sözcüğün sözlükteki ilk ve temel anlamına ne denir?
- A) Gerçek anlam
- B) Mecaz anlam
- C) Terim anlam
- D) Deyimsel anlam
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gerçek anlam
Sözlükteki ilk anlam, sözcüğün gerçek ya da temel anlamıdır.
5. SınıfTürkçe
Sözcükte Anlam
Türkçe · 5. Sınıf · Sözcükte ve Cümlede Anlam
- ~4 dk okuma
- 10 kazanım
- 3 örnek soru
Konu Anlatımı
Gerçek ve Mecaz Anlam
Sözcüğün sözlükteki ilk, temel ve herkesin ilk akla getirdiği anlamına gerçek anlam denir. Sıcak su derken sıcaklığın bildirilmesi gerçek anlamdır. Sözcüğün cümle içinde gerçek anlamından uzaklaşarak kazandığı yeni anlama ise mecaz anlam denir; sıcak bir karşılama, sıcak bir gülümseme derken sıcak sözcüğü övgü bildirir.
Mecaz anlamı belirlemenin en güvenilir yolu, sözcüğü çıkarmayı denemektir. Yerine gerçek anlamını koyduğunda cümle bozuluyorsa sözcük mecazdır. Örneğin kalbi kırıldı cümlesinde kalbi yerine organ anlamını koyduğunda ortaya fiziksel bir olgu çıkar, oysa kastedilen üzülmüştür.
Terim Anlam
Bir bilim dalına, sanata ya da mesleğe özgü kazandırılmış anlama terim anlam denir. Terimler yalnızca o alanın kullanıcıları için tek bir anlam taşır ve tartışmaya açık değildir.
| Sözcük | Alan | Terim Karşılığı |
|---|---|---|
| Kök | Matematik | Köklü sayının çarpanı |
| Doku | Biyoloji | Benzer hücrelerin oluşturduğu yapı |
| Küre | Geometri | Her noktası merkeze eşit uzaklıktaki cisim |
| Faiz | Ekonomi | Para için ödenen bedel |
Eş, Zıt ve Eş Sesli Sözcükler
- Eş anlamlı sözcükler: Yazılışları farklı, anlamları aynıdır: öğretmen ve muallim, okul ve mektep, deniz ve derya, hediye ve armağan.
- Zıt anlamlı sözcükler: Anlamları birbirine karşıttır: geniş ile dar, hızlı ile yavaş, sıcak ile soğuk, kolay ile zor.
- Eş sesli sözcükler: Yazılışları aynı, anlamları farklıdır: yaz hem mevsim hem de yazmak fiilinin köküdür; çay hem içecektir hem akarsudur; el hem beden parçasıdır hem bir oyunun adıdır.
Deyim ve Atasözü
En az iki sözcükten oluşan, kalıplaşmış ve çoğu zaman mecazlı anlamlı söz öbeklerine deyim denir: can kulağıyla dinlemek çok dikkatli dinlemek, dört gözle beklemek sabırsızlanarak beklemek, burnundan kıl aldırmamak çok kibirli olmak anlamlarına gelir. Deyimin sözcükleri tek tek düşünüldüğünde anlam çıkmaz.
Genel bir kuralı, öğüt veren ve tam cümle hâlindeki kalıplaşmış ifadelere atasözü denir: damlaya damlaya göl olur, sabır taşı eritir. Aradaki fark şudur: deyim bir söz öbeği, atasözü ise tam cümledir ve yol gösterir.
Sınav Odaklı Yöntem
Soruda hangi anlam sorulursa sorulsun önce sözcüğün cümleye kattığı işlev belirlenmelidir. Gerçek anlam sorularında sözlük karşılığı, mecaz sorularında eş anlam, terim sorularında ise alan adı aranır. Deyim sorularında seçeneklerin gerçek anlamıyla mı yoksa kalıplaşmış anlamıyla mı yazıldığı kontrol edilmelidir.
Cümle İçinde Sözcüğün Anlamını Bağlam Belirler
Bir sözcüğün sözlük anlamı sabittir; ancak cümleye göre daralır ya da genişler. Yüz sözcüğü yüzümü yıkadım der bedenin ön kısmını, yüz lira dediğimizde ise sayı birimini karşılar.
Eş, zıt ve terim anlamlı sözcükler ayırt edilirken bağlam cümlesi okunur: laboratuvarda çözelti terim anlamda, günlük konuşmada ise karışım anlamında kullanılır.
Kısa metin örneği: Sabahın erken saatinde dükkanın kepenkleri gıcırdayarak açıldı cümlesinde erken saatin sözcüğü belirleyicidir; çünkü günün başka hangi zamanında dükkanın ilk açılışı anlatılabilir? Bu soruya cevap aramak, anlamı daraltma çalışmasıdır.
Ne Öğreneceğiz
Gerçek, mecaz ve terim anlam; eş, zıt, eş sesli sözcükler ile deyimler Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Sözcüklerin gerçek, mecaz ve terim anlamlarını ayırt eder.
- Eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükleri belirler.
- Deyimleri cümle içinde anlamına uygun biçimde kullanır.
- Sözcükler arasındaki anlam ilişkilerini yorumlar.
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- Sözcüğün anlamı her zaman içinde bulunduğu cümleden çıkar.
- Mecazı anlam gerçek anlamın üzerine kurulur ve ondan uzaklaşır.
- Eş sesli sözcükler aynı yazılır, eş anlamlı sözcükler farklı yazılır.
- Deyimler kalıplaşmıştır ve sözcükleri tek tek anlam vermez.
- Atasözü tam cümle, deyim ise söz öbeği hâlindedir.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Masadaki sıcak çorbadan içti. Cümledeki sıcak sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?
- Adım 1: Sözcüğün eş anlamını düşünür, yerine yüksek sıcaklığını koyar.
- Adım 2: Çorbanın dökülmeden yenilebilecek derecede ısı taşıdığı anlaşılır.
- Adım 3: Anlam bozulmadığı için sözcüğün gerçek anlamda kullanıldığı belirlenir.
Sonuç/cevap: Gerçek anlam
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Örnek 1: Gerçek Anlamı Bulma konusunun adımları:
- Adım 1: Sözcüğün eş anlamını düşünür, yerine yüksek sıcaklığını koyar.
- Adım 2: Çorbanın dökülmeden yenilebilecek derecede ısı taşıdığı anlaşılır.
- Adım 3: Anlam bozulmadığı için sözcüğün gerçek anlamda kullanıldığı belirlenir.
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Sözcüğün anlamı her zaman içinde bulundu | Sözcüğün anlamı her zaman içinde bulunduğu cümleden çıkar. |
| Mecazı anlam gerçek anlamın üzerine kuru | Mecazı anlam gerçek anlamın üzerine kurulur ve ondan uzaklaşır. |
| Eş sesli sözcükler aynı yazılır, eş anla | Eş sesli sözcükler aynı yazılır, eş anlamlı sözcükler farklı yazılır. |
| Deyimler kalıplaşmıştır ve sözcükleri te | Deyimler kalıplaşmıştır ve sözcükleri tek tek anlam vermez. |
| Atasözü tam cümle, deyim ise söz öbeği h | Atasözü tam cümle, deyim ise söz öbeği hâlindedir. |
Sık Yapılan Hatalar
Eş anlamlı ile eş sesli sözcüğü karıştırmak: Eş anlamlıların yazılışı farklı, eş seslilerin yazılışı aynı ve anlamları farklıdır.
Mecaz anlamı gerçek sanmak: Kalbi kırıldı cümlesinde kalp organ değil gönül anlamında kullanılır, yoksa cümle fiziksel olur.
Deyimin sözcüklerini ayrı ayrı yorumlamak: Dört gözle beklemek ifadesi göz sayısıyla ilgili değildir, anlamı bütün olarak taşır.
Terim anlamı geniş yorumlamak: Matematikte kök, günlük dildeki kök anlamından tamamen farklıdır ve yalnızca o alanda geçerlidir.
Özet
Sözcükler gerçek, mecaz ve terim anlamda kullanılabilir. Eş anlamlı sözcükler farklı yazılıp aynı anlamda, eş sesli sözcükler aynı yazılıp farklı anlamda kullanılır. Deyimler kalıplaşmış söz öbekleri, atasözleri ise öğüt veren tam cümlelerdir. Anlam her zaman cümleden çıkar.
Kendini Dene
Soru: «Okul hayatım» konusunda en az beş cümlelik bir paragraf yazınız. Paragrafınızda en az iki deyim ve bir atasözü kullanınız; kullandığınız kalıplaşmış ifadelerin altını çizip anlamlarını parantez içinde belirtiniz.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Anlatımın konu bütünlüğü içinde olması 3 puan; en az iki doğru yerde kullanılmış deyim 4 puan; en az bir atasözü 2 puan; altı çizilen ifadelerin anlamı doğru açıklanmışsa 3 puan. Örnek: Derslerime her gün düzenli çalışırım, çünkü ağaç yaşken eğilir.
Sözcükte Anlam — Sık Sorulan Sorular
Sözcükte Anlam nedir?
Sözcüğün sözlükteki ilk, temel ve herkesin ilk akla getirdiği anlamına gerçek anlam denir. Sıcak su derken sıcaklığın bildirilmesi gerçek anlamdır. Sözcüğün cümle içinde gerçek anlamından uzaklaşarak kazandığı yeni anlama ise mecaz anlam denir; sıcak bir karşılama, sıcak bir gülümseme derken sıcak sözcüğü övgü…
Sözcükte Anlam konusunda ne öğrenilir?
Mecazı anlam gerçek anlamın üzerine kurulur ve ondan uzaklaşır.
Sözcükte Anlam konusunda sık yapılan hatalar nelerdir?
Eş anlamlı ile eş sesli sözcüğü karıştırmak: Eş anlamlıların yazılışı farklı, eş seslilerin yazılışı aynı ve anlamları farklıdır. Mecaz anlamı gerçek sanmak: Kalbi kırıldı cümlesinde kalp organ değil gönül anlamında kullanılır, yoksa cümle fiziksel olur.
Sözcükte Anlam için hangi formüller ve kurallar kullanılır?
Gerçek anlam: sözlükteki ilk temel anlam · Mecaz anlam: cümlede kazanılan yeni anlam · Terim anlam: bilim ve sanata özgü anlam · Eş anlamlı: yazılış farklı, anlam aynı
Sözcükte Anlam kazanımları nelerdir?
Sözcüklerin gerçek, mecaz ve terim anlamlarını ayırt eder. Eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükleri belirler. Deyimleri cümle içinde anlamına uygun biçimde kullanır.
Sözcükte Anlam Kazanımları
- Sözcüklerin gerçek, mecaz ve terim anlamlarını ayırt eder.
- Eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükleri belirler.
- Deyimleri cümle içinde anlamına uygun biçimde kullanır.
- Sözcükler arasındaki anlam ilişkilerini yorumlar.
- Sözcükler gerçek, mecaz ve terim anlamda kullanılabilir kavramını öğrenir ve uygular.
- Gerçek, mecaz ve terim anlam; eş, zıt, eş sesli sözcükler ile deyimler kavramını öğrenir ve uygular.
Örnek Sorular ve Çözümleri
Örnek Soru 2 orta
Dört gözle beklemek deyiminin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hiç beklememek
- B) Uykusuz beklemek
- C) İlgisizce beklemek
- D) Sabırsızlıkla beklemek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sabırsızlıkla beklemek
Bu deyim, bir şeyi büyük bir sabırsızlıkla ve özlemle beklemek anlamına gelir.
Örnek Soru 3 zor
Matematikte ifade edilen sayı kökü sözünde kök sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) Gerçek
- B) Mecaz
- C) Terim
- D) Deyim
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Terim
Kök, matematiğe özgü kazanılmış bir kavram olduğu için terim anlamdadır.
Sıradaki adım
1 · Soru çözümüBu konunun sorularını çözÖnce kendin dene, sonra çözümle karşılaştır.2 · QuizQuiz ile pekiştirQuiz için hesap gerekir.3 · DersDersin tüm konularıTürkçe · 5. Sınıf
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
DersTeders ile devam et
Türkçe için çalışma yolu
- OkuKonu anlatımını bu sayfada bitir.
- Soru çözÖrnekleri çöz, cevabı açıklamayla karşılaştır.
- Quiz ile pekiştirHesapla kendini ölç.
Hesap açTüm dersleri keşfet
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Sözcükte Anlam konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konunun öğretmen materyallerini (ders planı, çalışma kâğıdı, çözümlü soru bankası, rubrik) yazdırabilirsin: Yazıcı çıktısı modülünü aç