Sözcükte Anlam

Konu Anlatımı

Gerçek ve Mecaz Anlam

Sözcüğün sözlükteki ilk, temel ve herkesin ilk akla getirdiği anlamına gerçek anlam denir. Sıcak su derken sıcaklığın bildirilmesi gerçek anlamdır. Sözcüğün cümle içinde gerçek anlamından uzaklaşarak kazandığı yeni anlama ise mecaz anlam denir; sıcak bir karşılama, sıcak bir gülümseme derken sıcak sözcüğü övgü bildirir.

Mecaz anlamı belirlemenin en güvenilir yolu, sözcüğü çıkarmayı denemektir. Yerine gerçek anlamını koyduğunda cümle bozuluyorsa sözcük mecazdır. Örneğin kalbi kırıldı cümlesinde kalbi yerine organ anlamını koyduğunda ortaya fiziksel bir olgu çıkar, oysa kastedilen üzülmüştür.

Terim Anlam

Bir bilim dalına, sanata ya da mesleğe özgü kazandırılmış anlama terim anlam denir. Terimler yalnızca o alanın kullanıcıları için tek bir anlam taşır ve tartışmaya açık değildir.

Eş, Zıt ve Eş Sesli Sözcükler

• Eş anlamlı sözcükler: Yazılışları farklı, anlamları aynıdır: öğretmen ve muallim, okul ve mektep, deniz ve derya, hediye ve armağan.
• Zıt anlamlı sözcükler: Anlamları birbirine karşıttır: geniş ile dar, hızlı ile yavaş, sıcak ile soğuk, kolay ile zor.
• Eş sesli sözcükler: Yazılışları aynı, anlamları farklıdır: yaz hem mevsim hem de yazmak fiilinin köküdür; çay hem içecektir hem akarsudur; el hem beden parçasıdır hem bir oyunun adıdır.

Deyim ve Atasözü

En az iki sözcükten oluşan, kalıplaşmış ve çoğu zaman mecazlı anlamlı söz öbeklerine deyim denir: can kulağıyla dinlemek çok dikkatli dinlemek, dört gözle beklemek sabırsızlanarak beklemek, burnundan kıl aldırmamak çok kibirli olmak anlamlarına gelir. Deyimin sözcükleri tek tek düşünüldüğünde anlam çıkmaz.

Genel bir kuralı, öğüt veren ve tam cümle hâlindeki kalıplaşmış ifadelere atasözü denir: damlaya damlaya göl olur, sabır taşı eritir. Aradaki fark şudur: deyim bir söz öbeği, atasözü ise tam cümledir ve yol gösterir.

Sınav Odaklı Yöntem

Soruda hangi anlam sorulursa sorulsun önce sözcüğün cümleye kattığı işlev belirlenmelidir. Gerçek anlam sorularında sözlük karşılığı, mecaz sorularında eş anlam, terim sorularında ise alan adı aranır. Deyim sorularında seçeneklerin gerçek anlamıyla mı yoksa kalıplaşmış anlamıyla mı yazıldığı kontrol edilmelidir.

Cümle İçinde Sözcüğün Anlamını Bağlam Belirler

Bir sözcüğün sözlük anlamı sabittir; ancak cümleye göre daralır ya da genişler. Yüz sözcüğü yüzümü yıkadım der bedenin ön kısmını, yüz lira dediğimizde ise sayı birimini karşılar.

Eş, zıt ve terim anlamlı sözcükler ayırt edilirken bağlam cümlesi okunur: laboratuvarda çözelti terim anlamda, günlük konuşmada ise karışım anlamında kullanılır.

Kısa metin örneği: Sabahın erken saatinde dükkanın kepenkleri gıcırdayarak açıldı cümlesinde erken saatin sözcüğü belirleyicidir; çünkü günün başka hangi zamanında dükkanın ilk açılışı anlatılabilir? Bu soruya cevap aramak, anlamı daraltma çalışmasıdır.

Ne Öğreneceğiz

Gerçek, mecaz ve terim anlam; eş, zıt, eş sesli sözcükler ile deyimler Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Sözcüklerin gerçek, mecaz ve terim anlamlarını ayırt eder.
• Eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükleri belirler.
• Deyimleri cümle içinde anlamına uygun biçimde kullanır.
• Sözcükler arasındaki anlam ilişkilerini yorumlar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Sözcüğün anlamı her zaman içinde bulunduğu cümleden çıkar.
• Mecazı anlam gerçek anlamın üzerine kurulur ve ondan uzaklaşır.
• Eş sesli sözcükler aynı yazılır, eş anlamlı sözcükler farklı yazılır.
• Deyimler kalıplaşmıştır ve sözcükleri tek tek anlam vermez.
• Atasözü tam cümle, deyim ise söz öbeği hâlindedir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Masadaki sıcak çorbadan içti. Cümledeki sıcak sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?

1. Adım 1: Sözcüğün eş anlamını düşünür, yerine yüksek sıcaklığını koyar.
2. Adım 2: Çorbanın dökülmeden yenilebilecek derecede ısı taşıdığı anlaşılır.
3. Adım 3: Anlam bozulmadığı için sözcüğün gerçek anlamda kullanıldığı belirlenir.

Sonuç/cevap: Gerçek anlam

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Gerçek Anlamı Bulma konusunun adımları:

1. Adım 1: Sözcüğün eş anlamını düşünür, yerine yüksek sıcaklığını koyar.
2. Adım 2: Çorbanın dökülmeden yenilebilecek derecede ısı taşıdığı anlaşılır.
3. Adım 3: Anlam bozulmadığı için sözcüğün gerçek anlamda kullanıldığı belirlenir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Eş anlamlı ile eş sesli sözcüğü karıştırmak: Eş anlamlıların yazılışı farklı, eş seslilerin yazılışı aynı ve anlamları farklıdır.

Mecaz anlamı gerçek sanmak: Kalbi kırıldı cümlesinde kalp organ değil gönül anlamında kullanılır, yoksa cümle fiziksel olur.

Deyimin sözcüklerini ayrı ayrı yorumlamak: Dört gözle beklemek ifadesi göz sayısıyla ilgili değildir, anlamı bütün olarak taşır.

Terim anlamı geniş yorumlamak: Matematikte kök, günlük dildeki kök anlamından tamamen farklıdır ve yalnızca o alanda geçerlidir.

Özet

Sözcükler gerçek, mecaz ve terim anlamda kullanılabilir. Eş anlamlı sözcükler farklı yazılıp aynı anlamda, eş sesli sözcükler aynı yazılıp farklı anlamda kullanılır. Deyimler kalıplaşmış söz öbekleri, atasözleri ise öğüt veren tam cümlelerdir. Anlam her zaman cümleden çıkar.

Kendini Dene

Soru: «Okul hayatım» konusunda en az beş cümlelik bir paragraf yazınız. Paragrafınızda en az iki deyim ve bir atasözü kullanınız; kullandığınız kalıplaşmış ifadelerin altını çizip anlamlarını parantez içinde belirtiniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Anlatımın konu bütünlüğü içinde olması 3 puan; en az iki doğru yerde kullanılmış deyim 4 puan; en az bir atasözü 2 puan; altı çizilen ifadelerin anlamı doğru açıklanmışsa 3 puan. Örnek: Derslerime her gün düzenli çalışırım, çünkü ağaç yaşken eğilir.