5. SınıfTürkçe

Deyim, Atasözü ve Özdeyiş — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Deyimin en az iki sözcükten oluşan kalıplaşmış söz öbeği olduğunu tanıyıp atasözünden ayırt edebilir.
Atasözlerinin genel bir kuralı, öğüdü tam cümle hâlinde bildirdiğini ve yol gösterdiğini açıklayabilir.
Atasösü ile özdeyişi yapılarına ve yargı türlerine göre ayırt edebilir.
Özgün bir metinde kalıplaşmış yapıları bulup anlamlarını gerekçesiyle açıklayabilir.

Deyim kalıplaşmış bir söz öbeğidir ve cümle içinde yer alır.
Atasözü tam cümle hâlinde olduğu için tek başına bir yargı bildirebilir.
Deyim ile atasözünü ayıran temel ölçüt yapıdır: söz öbeği mi tam cümle mi olduğudur.
Atasözü yol gösterir; deyim ise bir durumu anlatır.
Özdeyiş tam cümle biçimindedir ama atasözünden farklı olarak yargıda bulunur, yol göstermez.
Kalıplaşmış ifadelerin yazılışı sabittir ve anlamları bütün olarak taşır.

Deyim: en az iki sözcükten oluşan, kalıplaşmış, çoğu kez mecazlı söz öbeği
Atasözü: genel bir kuralı, öğüdü anlatan tam cümle hâlindeki kalıplaşmış ifade
Özdeyiş atasözünün diğer adı değildir; atasözü yol gösterir, özdeyiş ise yargıda bulunur
Ayrım ölçütü: deyim söz öbeğidir, atasözü tam cümledir ve yol gösterir
can kulağıyla dinlemek = çok dikkatli dinlemek; dört gözle beklemek = sabırsızlanarak beklemek
el atmak = karışmak; göz yumdurmak = göz kararıyla

Deyim ile atasözünü aynı saymak: Deyim en az iki sözcükten oluşan söz öbeğidir; atasözü genel bir kuralı, öğüdü tam cümle hâlinde bildirir.
Deyimi sözcüklerine ayırarak çözmeye çalışmak: Kalıplaşmış yapılar bütün olarak anlam taşır; sözcükler tek tek anlamlandırıldığında sonuç bulunamaz.
Atasözünün mecaz olduğunu varsaymak: Mecazlılık deyimler için geçerlidir; atasözü yol gösteren tam cümledir.
Özdeyişi atasösünün adı saymak: Özdeyiş atasözünün diğer adı değildir; atasözü öğüt verip yol gösterir, özdeyiş ise yargıda bulunur.
Kalıplaşmış ifadeyi cümle içinde yalım bırakmak: Deyim ya da atasözü cümleyi bırakıp tek başına kullanıldığında cümle kurulamaz.

Kalıplaşmış ifade görünce önce yapıya bak: iki sözcüklü öbek mi, tam cümle mi?
Deyimin anlamını açıklarken sözcükleri tek tek değil, öbek olarak ele al.
Atasözü kullanacağın cümlede özne ile yüklemin açıkça bulunmasına dikkat et.
Özgün metin çalışmasında bulduğun her kalıplaşmış yapı için yapı adını da yaz.
Özdeyiş sözcüğü gördüğünde önce olayı belirle, sonra yargının o olay üzerinde mi kurulduğuna bak.