Doğal Kaynaklar ve Ekonomi

Konu Anlatımı

Doğal Kaynaklar

Doğada kendiliğinden bulunan ve insanların doğrudan ya da işleyerek yararlandığı varlıklara doğal kaynak denir. Su, toprak, orman, madenler, petrol, doğal gaz, güneş ve rüzgâr hep doğal kaynaktır. Bu kaynaklar olmadan tarım, sanayi ve enerji üretimi mümkün değildir.

Yenilenebilir ve Yenilenemeyen Kaynaklar

Doğal kaynaklar kullanım hızlarına göre ikiye ayrılır. Tükendikten sonra yeniden oluşabilenlere yenilenebilir, oluşması binlerce yıl süren ve bir gün bitecek olanlara yenilenemeyen kaynak denir.

Kaynakların Ekonomideki Yeri

Madenler sanayinin ham maddesidir; demir çelik, bakır kablo ve altın mücevher bu sayede üretilir. Su ve toprak tarımın temelidir. Petrol ve doğal gaz hem yakıt hem de birçok sanayi ürününün hammaddesidir. Türkiye'de Zonguldak çevresinde taş kömürü, Eskişehir çevresinde bor, Afyon ve Denizli çevresinde mermer çıkarılır; petrol ise başta Güneydoğu Anadolu olmak üzere doğu bölgelerinde bulunur.

Tasarruf ve Geri Dönüşüm

Kaynaklar sınırlıdır; bu yüzden tasarruflu kullanılmalıdır. Suyu gereksiz yere akıtmamak, elektriği boşa yakmamak, kâğıt ve camı ayrı toplayarak geri dönüştürmek en bilinen yollardır. Geri dönüşüm sayesinde ham madde ihtiyacı azalır, enerji tasarrufu yapılır ve çevreye atılan çöp miktarı düşer.

Sürdürülebilir Kullanım

Kaynakları gelecek nesillerin de ihtiyacı olacak biçimde, tüketmeden dengeli kullanmaya sürdürülebilirlik denir. Ağaç dikmek, denizleri kirletmemek, yenilenebilir enerjiye yönelmek sürdürülebilirliğin pratik adımlarıdır.

Sınav Odaklı Hatırlatmalar

Sorularda kaynak türü sorulduğunda önce yenilenip yenilenmediğine bakılır. İkinci dikkat edilecek nokta, yenilenebilir kaynakların da sınırsız olmadığıdır; yağış azalınca barajlar kurur, ormanlar aşırı kesilince erozyon başlar.

Yenilenen ve Yenilenemeyen Kaynaklar Arasında Seçim

Linyit, doğalgaz ve madenler yenilenemeyen kaynaklardır; kullanım hızları yeniden oluşum hızından yüksek olduğu için stokları azalır. Rüzgâr ve güneş ise tüketildikçe azalmaz, ancak sürekli üretebilmek için depolama ve şebeke yeterliliği gerekir.

Doğal kaynağı olan bir il, hammaddesini işleyip ihraç ederse gelirini katlar; yalnızca ham ihracat yapıldığında dış piyasadaki fiyat dalgalanmaları bütçeyi doğrudan etkiler.

Okulda uygulanabilir ölçme: çatıdaki güneş panelinin aylık üretimi ile sınıfın elektrik tüketimi karşılaştırılıp hangi günlerde fazla enerji üretildiği grafikle takip edilir. Böylece yenilenebilir kaynağın ekonomik getirisi somut olarak görülmüş olur.

Ne Öğreneceğiz

Yenilenebilir ve yenilenemeyen kaynaklar, tasarruf, geri dönüşüm ve sürdürülebilirlik Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Doğal kaynakları örnekleriyle tanır.
• Yenilenebilir ile yenilenemeyen kaynakları ayırır.
• Kaynakların ekonomideki yerini açıklar.
• Sürdürülebilir kullanım için öneriler geliştirir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Doğal kaynaklar olmadan tarım, sanayi ve enerji üretimi yapılamaz.
• Petrol, doğal gaz ve madenler bir gün tükenebileceği için sınırlıdır.
• Geri dönüşüm hem ham madde ihtiyacını azaltır hem de çevreyi korur.
• Yenilenebilir kaynaklar da aşırı kullanıldığında yok olabilir.
• Kaynakları gelecek nesiller için korumak sürdürülebilirliğin gereğidir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Güneş enerjisi santrali kurularak elektrik üretilmektedir. Kullanılan kaynak hangi türdendir?

1. Adım 1: Enerjinin güneşten sağlandığı, yani doğada kendiliğinden var olduğu belirlenir.
2. Adım 2: Güneşin bitmeden sürekli verildiği ve yenilenebildiği hatırlanır.
3. Adım 3: Sonuç olarak kaynağın yenilenebilir doğal kaynak olduğu yazılır.

Sonuç/cevap: Yenilenebilir doğal kaynak

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Kaynak Türünü Belirleme konusunun adımları:

1. Adım 1: Enerjinin güneşten sağlandığı, yani doğada kendiliğinden var olduğu belirlenir.
2. Adım 2: Güneşin bitmeden sürekli verildiği ve yenilenebildiği hatırlanır.
3. Adım 3: Sonuç olarak kaynağın yenilenebilir doğal kaynak olduğu yazılır.

Karşılaştırma Tablosu

Özet

Su, toprak, orman, maden ve enerji kaynakları doğal kaynaklardır ve ekonominin temelini oluşturur. Güneş, su ve rüzgâr yenilenebilir; petrol, doğal gaz ve madenler yenilenemez kaynaklardır. Kaynaklar sınırlı olduğundan tasarruf, geri dönüşüm ve sürdürülebilir kullanımla korunmalı, gelecek nesiller de düşünülmelidir.

Kendini Dene

Soru: Evinizde bir hafta boyunca elektrik ve su tüketiminizi not ediniz. Sonuçları değerlendirerek israf edilen alanları belirleyip üç tasarruf önerisi yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Bir haftalık tüketim verisinin düzenli kaydı 4 puan; israf edilen alanın verilerle gösterilmesi 3 puan; üç önerinin somut ve uygulanabilir olması 4 puan; önerinin sağlayacağı tasarrufun yorumlanması 2 puan; düzen 1 puan.