Harita ve Yönler

Konu Anlatımı

Harita Nedir?

Yeryüzünün belirli bir ölçeğe göre küçültülerek düzleme aktarılmış kuş bakışı çizimine harita denir. Haritada yön, ölçek ve lejant olmak üzere üç temel unsur bulunur. Bir kroki ise ölçek ve yön göstermeyen, el çizimi basit plandır; harita ile karıştırılmamalıdır.

Yönler

Dört ana yön vardır: kuzey, güney, doğu ve batı. Bu yönlerin arasında kalan dört ara yön ise kuzeydoğu, kuzeybatı, güneydoğu ve güneybatıdır. Haritada ok işareti yönü belirtir ve çoğunlukla yukarıdaki yön kuzeyi gösterir.

• Ana yönler: Kuzey, güney, doğu, batı.
• Ara yönler: Kuzeydoğu, kuzeybatı, güneydoğu, güneybatı.
• Yön bulma yardımcıları: Pusula, gölgenin yönü ve Kutup yıldızı.

Ölçek

Haritadaki uzunluğun gerçek uzunluğa oranına ölçek denir. Ölçek = haritadaki uzunluk / gerçek uzunluk. 1/100 000 ölçekli bir haritada 1 santimetre, gerçekte 100 000 santimetre yani 1 kilometredir. Ölçek küçüldükçe daha geniş bir alan çizilir ve ayrıntı azalır; ölçek büyüdükçe ayrıntı artar.

Lejant veya Harita Açıklamaları

Haritadaki sembollerin anlamını gösteren bölüme lejant denir. Nokta yerleşim yeri, mavi çizgi akarsu, kesikli çizgi sınır, yeşil renk ise orman ya da alçak düzlük olarak yorumlanır. Lejant okunmadan haritadaki hiçbir sembolün anlamı anlaşılamaz.

Yön Bulma Yöntemleri

Gece Kutup yıldızı sabit kaldığı için kuzeyi gösterir; gölgenin olduğu yön güneşin tersidir. Gündüz ise saat 12'de güneş güneyde kalır ve gölge kuzeyi gösterir. Pusulanın renkli ucu daima kuzeyi işaret eder.

Harita Türleri ve Kullanım Alanları

Fiziki haritalar yer şekillerini, idari haritalar ülke sınırlarını, iklim haritaları hava olaylarını, nüfus haritaları ise insanların dağılımını gösterir. Hangi haritanın kullanılacağı, aranan bilginin türüne göre belirlenir.

Meridyen, Paralel ve Ölçek Birlikte Okunur

Haritada yön bulmak için önce pusulanın manyetik kuzeyi ile coğrafi kuzey arasındaki sapma hesaba katılır; Türkiye'de manyetik sapma bölgeye göre birkaç derece değişir ve eski pusula ölçülerinde düzeltme gerektirir.

24° doğu meridyeni referans alındığında ülkemizin batı ucu ile doğu ucu arasındaki yerel saat farkı yaklaşık bir saat yirmi iki dakikadır; bu yüzden güneş Diyarbakır'da Van'dan önce doğar.

1/250 000 ölçekli haritada 1 cm, gerçekte 2,5 km dir. Yürüyerek katedeceğiniz mesafenin haritadaki uzunluğunu ölçekle çarparak bulursunuz; eğimi de hesaba katınca süre tahmini gerçekçi olur.

Ne Öğreneceğiz

Haritanın tanımı, ana ve ara yönler, ölçek hesabı, lejant ve yön bulma Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Haritayı tanır ve haritada bulunması gereken temel unsurları belirler.
• Ana ve ara yönleri sıralar, harita üzerinde yön gösterir.
• Ölçeği hesaplar ve farklı ölçeklerdeki haritaları karşılaştırır.
• Lejantı okuyarak haritadaki sembollerin anlamını açıklar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Haritalarda kuzey çoğunlukla yukarıyı gösterir, pusula ibresi de kuzeyi işaret eder.
• Ana yönler dörttür; ara yönler bu dört yönün arasında oluşur.
• Ölçek oranı küçüldükçe çizilen alan büyür ve ayrıntı azalır.
• Lejant okunmadan haritadaki sembollerin anlamı bilinemez.
• Kutup yıldızı sabit kaldığı için gece yön bulmada kuzeyi gösterir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Kuzeyin batısında kalan, yani kuzey ile batı arasındaki ara yön hangisidir?

1. Adım 1: Öncelikle iki ana yön olan kuzey ve batı belirlenir.
2. Adım 2: İki ana yönün adları birleştirilerek ara yönün adı türetilir.
3. Adım 3: Kuzey ile batının arasında kuzeybatının kaldığı doğrulanır.

Sonuç/cevap: Kuzeybatı

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: İkisi de aynı büyüklükte çizilmiş iki haritadan hangisinde sokak isimleri okunabilir durumdadır?

1. Adım 1: Sokak isimlerinin yazılabilmesi için ayrıntının fazla olması gerektiği belirlenir.
2. Adım 2: Ayrıntının fazla olmasının büyük ölçekle mümkün olduğu hatırlanır.
3. Adım 3: Aynı alana sığan iki haritadan yalnızca biri büyük ölçekli ise onun daha ayrıntılı olduğu anlaşılır.
4. Adım 4: Büyük ölçekli haritanın sokak planı olarak seçileceğine karar verilir.

Sonuç/cevap: Büyük ölçekli, yani daha ayrıntılı olan harita

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Ara Yön Bulma konusunun adımları:

1. Adım 1: Öncelikle iki ana yön olan kuzey ve batı belirlenir.
2. Adım 2: İki ana yönün adları birleştirilerek ara yönün adı türetilir.
3. Adım 3: Kuzey ile batının arasında kuzeybatının kaldığı doğrulanır.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Ana yönleri ara yönlerle karıştırmak: Ana yönler kuzey, güney, doğu ve batıdır; kuzeydoğu bunların arasında kalan ara yöndür.

Ölçek ile lejantı birbirine karıştırmak: Ölçek uzunluk oranını, lejant ise sembollerin anlamını açıklar.

Ölçek küçüldüğünde ayrıntının artacağını sanmak: Ölçek küçüldükçe daha geniş bir alan çizilir ve ayrıntı azalır.

Haritada yönü ezberde aramak: Çoğu haritada kuzey yukarıdır; ok işareti varsa okun gösterdiği yön esas alınır.

Özet

Harita, yeryüzünün kuş bakışı ve ölçekli çizimidir; yön, ölçek ve lejant temel unsurlarıdır. Ana yönler kuzey, güney, doğu ve batı, ara yönler bunların arasında oluşur. Ölçek, haritadaki uzunluğun gerçek uzunluğa oranıdır ve küçüldükçe çizilen alan büyür, ayrıntı azalır. Lejant ise sembollerin anlamını açıklar.

Kendini Dene

Soru: Okulunuzu evinizden gösteren basit bir harita çiziniz. Haritada yön göstergesini, kullandığınız ölçeği ve en az üç yer adını (okul, ev, park) belirtiniz.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Yön göstergesinin (kuzey oku) bulunması 3 puan; ölçeğin yazılı olması 3 puan; en az üç yerin doğru konumlandırılması 4 puan; aradaki mesafenin ölçekle uyumlu verilmesi 2 puan; haritanın okunaklılığı 2 puan.