5. SınıfFen Bilimleri
Fen Bilimleri · 5. Sınıf · Canlılar ve Kuvvet
Çevremizdeki her varlık canlı veya cansız olabilir. Taş, su ve hava cansızdır; insan, hayvan ve bitkiler canlıdır. Bir varlığın canlı sayılabilmesi için beslenmesi, büyümesi, çoğalması ve hareket etmesi gibi ortak özellikleri göstermesi gerekir. Canlıların doğal olarak yaşadığı ortama yaşam alanı (habitat) denir.
Bütün canlılar bazı ortak özellikleri paylaşır: beslenir, solunum yapar, boş atıklarını uzaklaştırır, büyüür, ürer, hareket eder, duyu organlarıyla algılar, çevresindeki değişikliklere tepki verir ve yaşadığı ortama uyum sağlar. İnsan kalp atışı yapar, bitki köklerinden su alır, kedi avlanır; hepsinde de bu ortak özelliklerin izleri vardır.
| Ortak Özellik | Günlük Hayattan Örnek |
|---|---|
| Beslenme | Aslan avlanır, buğday bitkisi topraktan besin alır |
| Solunum | Bütün canlılar oksijen alır ve karbondioksit verir |
| Üreme | Kuşlar yumurtlar, kediler yavrular dünyaya getirir |
| Tepki verme | Güneşe doğru büyüyen ayçiçeği yaprakları |
Her canlının yaşam alanı farklıdır. Balıklar suda, kutup ayıları buzlu bölgelerde, develer çölde yaşar. Bir canlının yaşam alanındaki su, sıcaklık ve besin koşulları onun vücut yapısını zamanla şekillendirmiştir. Yaşam alanı bozulursa canlının yaşama şansı da azalır; bu yüzden doğal dengeyi korumak gerekir.
Hayvanlar içlerinde omurga bulunup bulunmadığına göre ikiye ayrılır. Omurgalılar beş gruba; omurgasızlar ise kabuklular, böcekler, örümcekler, solucanlar ve sümüklü böcekler gibi gruplara ayrılır. Sınavda en çok bu iki grubun örnekleri sorulur.
| Omurgalı Grubu | Örnekler |
|---|---|
| Balıklar | Alabalık, köpek balığı |
| Amfibiler | Kurbağa, semender |
| Sürüngenler | Yılan, kaplumbağa, timsah |
| Kuşlar | Kartal, kırlangıç |
| Memeliler | İnsan, kedi, balina |
Örümcek, arı, karınca, yengeç, solucan ve salyangoz ise omurgasızlara örnektir; bunlarda omurga bulunmaz.
Canlılar yaşadıkları ortama uyum sağlamak için bazı özellikler kazanmıştır. Kutup ayılarının kalın kürkü ve yağ tabakası soğuktan korur, kış uykusuna yatmak kışın besin bulmayı kolaylaştırır, göç etmek ise kuşların soğuktan kaçmasını sağlar. Bu özellikler canlıya avantaj sağlar ve nesilden nesile aktarılır.
Canlı mı cansız mı? Beslenme, büyüme, üreme ve tepki verme kontrol edilir.
Sorularda canlı-cansız ayrımı, ortak özellikler ve omurgalı-omurgasız örnekleri sık sorulur. Metinde beslenir, ürer ve büyür gibi ipuçları varsa cevap canlıdır. Omurgasız sorularında omurganın olmadığını unutma; örümcek ve böcekler omurgasızdır, kurbağa ise omurgalıdır.
Prokaryot hücrede çekirdek zarı yoktur, ökaryotta vardır. Bu fark, tek hücreli bir bakteri ile tek hücreli bir amibi birbirinden ayırır.
Benzer özellikteki canlılar gruplandırılırken ortak yapı aranır: kabuklu deniz hayvanları ile böcekler ayrı şubelerdedir çünkü vücut planları farklıdır.
Uygulama: sıvı bir damla hazırlayıp mikroskopta gözlemleyin. Hareketli ve şekilsiz görünen yapının ne olduğunu belirlemek için boyama yapılmalı, büyüteç gücü sırayla artırılmalıdır; gözlem notunuza kullandığınız büyüteç katsayısını da ekleyin.
Canlıların ortak özelliklerini, yaşam alanlarını ve omurgalı-omurgasız ayrımını örneklerle öğrenin. Bu konuda ögrenme çıktıları:
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
Örnek 1: Canlı ve Cansızı Ayırma konusunun adımları:
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Bütün canlılar solunum yapar ve beslenme | Bütün canlılar solunum yapar ve beslenmek zorundadır. |
| Yaşam alanı değişen canlı, o ortama uyum | Yaşam alanı değişen canlı, o ortama uyum sağlayamazsa yaşayamaz. |
| Kurbağa amfibiler grubunda, kaplumbağa s | Kurbağa amfibiler grubunda, kaplumbağa sürüngenler grubundadır. |
| İnsan, kedi ve balina memeliler grubuna | İnsan, kedi ve balina memeliler grubuna girer ve yavru doğurur. |
| Adaptasyon özellikleri canlıya avantaj s | Adaptasyon özellikleri canlıya avantaj sağlar ve sonraki nesillere aktarılır. |
Bütün hayvanların omurgalı olduğunu sanmak: Örümcek, arı, yengeç ve solucan omurgasızdır, içlerinde omurga bulunmaz.
Kurbağayı sürüngen saymak: Kurbağa yumurta ile çoğalır fakat su ve karada yaşar; amfibiler grubuna girer.
Yaşam alanını besin kaynağıyla karıştırmak: Yaşam alanı, canlının doğal olarak yaşadığı ortamın tamamıdır, yalnızca yemek değildir.
Adaptasyonun canlının kendi isteğiyle olması gerektiğini sanmak: Uyum özellikleri uzun zaman içinde oluşur ve sonraki nesillere aktarılır.
Canlılar beslenir, solunum yapar, büyür, ürer, hareket eder ve çevresine tepki verir. Her canlının bir yaşam alanı vardır ve ortama uyum sağlar. Hayvanlar omurgalarının olup olmadığına göre omurgalı ve omurgasız olarak ikiye ayrılır; omurgalılar balıklar, amfibiler, sürüngenler, kuşlar ve memeliler olmak üzere beş gruba girer.
Soru: Yaşadığınız çevrede en az üç canlı türü gözlemleyerek her biri için adını, grupunu (memeli, kuş, böcek vb.) ve yaşam alanını bir tabloya yazınız. Tablonun altına bu canlıların ortak özelliklerini madde madde açıklayınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Üç türün doğru adlandırılması 3 puan; gruplandırmasının doğruluğu 4 puan; yaşam alanının (habitat) doğru belirtilmesi 3 puan; ortak özelliklerin en az üçünün (beslenme, solunum, üreme, uyum) yazılması 3 puan; düzen 1 puan.
Çevremizdeki her varlık canlı veya cansız olabilir. Taş, su ve hava cansızdır; insan, hayvan ve bitkiler canlıdır. Bir varlığın canlı sayılabilmesi için beslenmesi, büyümesi, çoğalması ve hareket etmesi gibi ortak özellikleri göstermesi gerekir. Canlıların doğal olarak yaşadığı ortama yaşam alanı (habitat) denir…
Yaşam alanı değişen canlı, o ortama uyum sağlayamazsa yaşayamaz.
Bütün hayvanların omurgalı olduğunu sanmak: Örümcek, arı, yengeç ve solucan omurgasızdır, içlerinde omurga bulunmaz. Kurbağayı sürüngen saymak: Kurbağa yumurta ile çoğalır fakat su ve karada yaşar; amfibiler grubuna girer.
Canlıların ortak özellikleri: beslenme, solunum, boşalma, büyüme, üreme, hareket, duyu ve tepki. · Doğal yaşama alanına habitat veya yaşam alanı denir. · Omurgalılar beş gruptur: balıklar, amfibiler, sürüngenler, kuşlar ve memeliler. · Omurgasızlara örnekler: böcekler, örümcekler, kabuklular, solucanlar ve sümüklü…
Canlı ve cansız varlıkları ayırt edici özelliklerle ayırır. Canlıların ortak özelliklerini örneklerle açıklar. Bir canlının yaşam alanını (habitat) ve ortama uyumunu belirtir.
Aşağıdaki varlıklardan hangisi canlı olarak sınıflandırılır?
Doğru cevap: A) Çilek bitkis
Çilek bitkis kavramı Canlılar Dünyası konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Balıkların yaşadıkları doğal ortama ne ad verilir?
Doğru cevap: D) Habitat
Canlının doğal olarak yaşadığı ortama habitat yani yaşam alanı denir; balıklar için bu ortam sudur.
Kutup ayılarının kalın kürkü ve yağ tabakasının asıl işlevi nedir?
Doğru cevap: C) Soğuktan korunmalarını ve enerji depolamalarını sağlamaktır
Kalın kürk ve yağ tabakası soğuktan korur; ayrıca depolanan yağ, besin bulamadığı dönemlerde enerji sağlar.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Fen Bilimleri için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Canlılar Dünyası konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç