Canlılar Dünyası

Konu Anlatımı

Temel Kavramlar

Çevremizdeki her varlık canlı veya cansız olabilir. Taş, su ve hava cansızdır; insan, hayvan ve bitkiler canlıdır. Bir varlığın canlı sayılabilmesi için beslenmesi, büyümesi, çoğalması ve hareket etmesi gibi ortak özellikleri göstermesi gerekir. Canlıların doğal olarak yaşadığı ortama yaşam alanı (habitat) denir.

Canlıların Ortak Özellikleri

Bütün canlılar bazı ortak özellikleri paylaşır: beslenir, solunum yapar, boş atıklarını uzaklaştırır, büyüür, ürer, hareket eder, duyu organlarıyla algılar, çevresindeki değişikliklere tepki verir ve yaşadığı ortama uyum sağlar. İnsan kalp atışı yapar, bitki köklerinden su alır, kedi avlanır; hepsinde de bu ortak özelliklerin izleri vardır.

Yaşam Alanları

Her canlının yaşam alanı farklıdır. Balıklar suda, kutup ayıları buzlu bölgelerde, develer çölde yaşar. Bir canlının yaşam alanındaki su, sıcaklık ve besin koşulları onun vücut yapısını zamanla şekillendirmiştir. Yaşam alanı bozulursa canlının yaşama şansı da azalır; bu yüzden doğal dengeyi korumak gerekir.

Omurgalı ve Omurgasız Hayvanlar

Hayvanlar içlerinde omurga bulunup bulunmadığına göre ikiye ayrılır. Omurgalılar beş gruba; omurgasızlar ise kabuklular, böcekler, örümcekler, solucanlar ve sümüklü böcekler gibi gruplara ayrılır. Sınavda en çok bu iki grubun örnekleri sorulur.

Örümcek, arı, karınca, yengeç, solucan ve salyangoz ise omurgasızlara örnektir; bunlarda omurga bulunmaz.

Uyum (Adaptasyon)

Canlılar yaşadıkları ortama uyum sağlamak için bazı özellikler kazanmıştır. Kutup ayılarının kalın kürkü ve yağ tabakası soğuktan korur, kış uykusuna yatmak kışın besin bulmayı kolaylaştırır, göç etmek ise kuşların soğuktan kaçmasını sağlar. Bu özellikler canlıya avantaj sağlar ve nesilden nesile aktarılır.

Canlı mı cansız mı? Beslenme, büyüme, üreme ve tepki verme kontrol edilir.

Sınav Odaklı

Sorularda canlı-cansız ayrımı, ortak özellikler ve omurgalı-omurgasız örnekleri sık sorulur. Metinde beslenir, ürer ve büyür gibi ipuçları varsa cevap canlıdır. Omurgasız sorularında omurganın olmadığını unutma; örümcek ve böcekler omurgasızdır, kurbağa ise omurgalıdır.

Bölmeli ve Bölmeli Olmayan Canlılar Mikroskopta Ayırt Edilir

Prokaryot hücrede çekirdek zarı yoktur, ökaryotta vardır. Bu fark, tek hücreli bir bakteri ile tek hücreli bir amibi birbirinden ayırır.

Benzer özellikteki canlılar gruplandırılırken ortak yapı aranır: kabuklu deniz hayvanları ile böcekler ayrı şubelerdedir çünkü vücut planları farklıdır.

Uygulama: sıvı bir damla hazırlayıp mikroskopta gözlemleyin. Hareketli ve şekilsiz görünen yapının ne olduğunu belirlemek için boyama yapılmalı, büyüteç gücü sırayla artırılmalıdır; gözlem notunuza kullandığınız büyüteç katsayısını da ekleyin.

Ne Öğreneceğiz

Canlıların ortak özelliklerini, yaşam alanlarını ve omurgalı-omurgasız ayrımını örneklerle öğrenin. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Canlı ve cansız varlıkları ayırt edici özelliklerle ayırır.
• Canlıların ortak özelliklerini örneklerle açıklar.
• Bir canlının yaşam alanını (habitat) ve ortama uyumunu belirtir.
• Hayvanları omurgalı ve omurgasız olarak sınıflandırır.
• Canlıların çevresindeki değişikliklere verdikleri tepkileri örneklerle açıklar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Bütün canlılar solunum yapar ve beslenmek zorundadır.
• Yaşam alanı değişen canlı, o ortama uyum sağlayamazsa yaşayamaz.
• Kurbağa amfibiler grubunda, kaplumbağa sürüngenler grubundadır.
• İnsan, kedi ve balina memeliler grubuna girer ve yavru doğurur.
• Adaptasyon özellikleri canlıya avantaj sağlar ve sonraki nesillere aktarılır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Canlı ve Cansızı Ayırma konusunun adımları:

1. Adım 1: Beslenme, büyüme ve üreme özelliklerini kontrol ederiz.
2. Adım 2: Çiçek su ve topraktan beslenir, büyüür ve tohum verir; bu yüzden canlıdır.
3. Adım 3: Kitap ve su bu özellikleri göstermediği için cansızdır.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Bütün hayvanların omurgalı olduğunu sanmak: Örümcek, arı, yengeç ve solucan omurgasızdır, içlerinde omurga bulunmaz.

Kurbağayı sürüngen saymak: Kurbağa yumurta ile çoğalır fakat su ve karada yaşar; amfibiler grubuna girer.

Yaşam alanını besin kaynağıyla karıştırmak: Yaşam alanı, canlının doğal olarak yaşadığı ortamın tamamıdır, yalnızca yemek değildir.

Adaptasyonun canlının kendi isteğiyle olması gerektiğini sanmak: Uyum özellikleri uzun zaman içinde oluşur ve sonraki nesillere aktarılır.

Özet

Canlılar beslenir, solunum yapar, büyür, ürer, hareket eder ve çevresine tepki verir. Her canlının bir yaşam alanı vardır ve ortama uyum sağlar. Hayvanlar omurgalarının olup olmadığına göre omurgalı ve omurgasız olarak ikiye ayrılır; omurgalılar balıklar, amfibiler, sürüngenler, kuşlar ve memeliler olmak üzere beş gruba girer.

Kendini Dene

Soru: Yaşadığınız çevrede en az üç canlı türü gözlemleyerek her biri için adını, grupunu (memeli, kuş, böcek vb.) ve yaşam alanını bir tabloya yazınız. Tablonun altına bu canlıların ortak özelliklerini madde madde açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Üç türün doğru adlandırılması 3 puan; gruplandırmasının doğruluğu 4 puan; yaşam alanının (habitat) doğru belirtilmesi 3 puan; ortak özelliklerin en az üçünün (beslenme, solunum, üreme, uyum) yazılması 3 puan; düzen 1 puan.