Bilişim Etiği ve İlkeleri

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bilgisayarı kullanmak teknik, ama kullanım biçimi etik bir konudur. Bu derste bilişim etiğinin ilkelerini ve karar verme yolunu öğreneceğiz.

• Bilişim etiğinin temel ilkelerini adıyla ve örnekle açıklar.
• İlkel çatışması yaşandığında gerekçeli karar verir.
• Etik karar verme sürecini adım adım yürütür.
• Etik ihlalle karşılaşıldığında doğru yolu izler.

Ön Bilgi

Gerçek hayatta da kurallar vardır: bir yere girerken izin isteriz, başkasının malına dokunmadan saygı gösteririz, verdiğimiz sözü tutarız. Dijital ortamda da aynı ilkeler geçerlidir. Tek fark, dijital ortamda yaptığımız her davranışın bir kaydının kalabilmesidir.

Bu yüzden bilişim etiği, «nasıl kullanırım?» sorusuna ek olarak «bunu yapmaya hakkım var mıyım?» sorusunu da sorar.

Basit Örnek

Bir öğrenci, arkadaşının izni olmadan çekilmiş bir fotoğrafı sosyal ortamda paylaşmıştır. Fotoğrafta kimse yoktur ama arkadaşının evi görünmektedir. Gizlilik ilkesine göre bu paylaşım uygun değildir; sorumluluk ilkesi de paylaşımı yapan kişinin bu kararın sonucunu üstlenmesini gerektirir. Doğru yol, paylaşımı kaldırıp arkadaşından özür dilemektir.

İleri Örnek

Bir grup öğrenci, sınıf panosundaki duyuruyu dijital bir görsele dönüştürmek istiyor. Duyuruda öğrencilerin adları ve sınav tarihleri var. İki farklı seçenek düşünüyorlar. Birinci seçenek: adları silmeden görseli panoya asmak. İkinci seçenek: adları kaldırıp yalnızca tarihi bırakmak. Burada gizlilik ile yarar ilkeleri karşı karşıya gelir. Karşılaştırma yapıldığında ikinci seçenek daha az zarar verdiği için tercih edilir ve bu gerekçe yazılı hale getirilir. İşte etik düşüncenin son adımı gerekçe üretmektir.

Adım Adım Etik Karar Verme

Bir konuda karar vermeden önce şu sıra izlenir.

1. Durumu ve içindeki ilgileri belirle: kim hakkı var, kim etkileniyor?
2. İlgili ilkeleri yaz: gizlilik, dürüstlük, saygı, yarar, zarar vermeme.
3. İlkelerin çatışıp çatışmadığını kontrol et.
4. Seçenekleri karşılaştır: hangisi daha az zarar verir, kime daha çok yarar sağlar?
5. Kararı bir cümleyle gerekçelendir ve sonucu gözden geçir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

• Kuralı kendi lehine bükmek: Herkesin bildiği kural, sadece sana işlemiyorsa etik değildir.
• Gerekçesiz karar vermek: «Doğru olan budur» demek yeterli değildir; nedeni açıklanmalıdır.
• Sonucu küçümsemek: Zarar verilen kişi başkası olsa da davranış etik değildir.
• Özürle geçiştirmek: Her etik ihlal için düzeltme ve özür gerekir, yalnızca söz yetmez.

Özet

Bilişim etiğinin temel ilkeleri; dürüstlük, saygı, gizlilik, sorumluluk, eşitlik, yarar ve zarar vermemedir. Bu ilkeler bazen birbiriyle çatışır; böyle bir durumda durum ve ilgiler belirlenir, ilkeler yazılır, seçenekler karşılaştırılır ve karar bir cümleyle gerekçelendirilir. Etik düşüncenin asıl ölçütü gerekçe üretebilmektir. Etik ihlalle karşılaşıldığında durum durdurulur, kayıt tutulur ve yetkiliye bildirilir. Kendi hatasını fark eden kişi düzeltmeyi kabul edip özür dilemelidir.

Kendini Dene

Son bir hafta içinde çevrimiçi olarak yaptığın üç davranışı seç. Her birini hangi ilkeye göre değerlendirdiğini ve başka türlü davransaydın ne olacağını yaz.