Sıralı, Bağlı ve Çok Anlamlı Cümleler

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Sıralı ve bağlı cümleleri tanıyıp aralarındaki farkı açıklar.
• Sıralı cümleleri uygun bağlaçlarla birleştirir.
• Ve, ama, ya da, ki, de, da bağlaçlarının anlamlarını karşılaştırır.
• Çok anlamlı sözcüğün anlamını cümle bağlamına göre belirler.
• Özne ve yükleme göre cümleleri yorumlar, noktalama kuralını uygular.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Cümlenin Yüklemi ve Ögeleri konusunu bilmen gerekir. Cümlede yargı bildiren ögeye yüklem denir; yüklem, öge sayımına daima katılır.

• Cümlede öge bulma yöntemini uygulayarak özneyi, yüklemi ve tümleçleri tanımlar.
• Yüklemin öge sayımına katıldığını göstererek cümleleri öge sayısına göre sınıflandırır.
• Yükleme en yakın ögeyi bularak öge bulma işlemini doğru sırayla yapar.

Cümleleri Birbirine Bağlamak

Cümlelerimizi iki biçimde bağlarız: sıralı cümleler ve bağlı cümleler. Sıralı cümleler bağımsızdır, her biri nokta ile ayrılır. Bağlı cümlelerde cümleler ortak özne, nesne ya da yüklem üzerinde birleşir.

Güneş doğdu. Kuşlar uyandı. Bu iki cümle sıralı cümledir. Aynı olay Güneş doğduğu için kuşlar uyandı. biçiminde yazılırsa bağlı cümle olur.

Sıralı Cümlelerin Özellikleri

Sıralı cümleler birbirine bağlanmaz; aralarına virgül koymazız. Her iki cümle de nokta ile biter, özneleri farklı da olabilir.

• Her cümle tek başına anlamlıdır ve nokta ile ayrılır.
• Cümleleri birleştirmek zorunlu değildir.
• Anlam bakımından birbirini tamamlarlar, ancak bağlaç gerekmez.
• Ortak özne ya da nesne bulunabilir, bulunmayabilir.

Bağlı Cümleler ve Bağlaçlar

Bağlı cümle kurarken tekrarlanan özneyi atar, araya bağlaç koyar, yüklemi bağlaca göre çekime getiririz.

1. Birinci adım: özneyi bul ve ortaklığını gör.
2. İkinci adım: bağlaç seç; ve sıralar, ama karşıtlık kurar.
3. Üçüncü adım: yüklemin çekimini bağlaca uygun değiştir.
4. Dördüncü adım: noktalamayı koy, cümleyi sesli oku.

Bağlaçsız bağlı cümlede özne ve yüklem ortaktır, aralarında virgül bulunur.

Bağlaçlar ve Anlamları

Çok Anlamlı Sözcük ve Cümle

Bir sözcük aynı yazıyla farklı anlamlarda kullanılabilir; buna çok anlamlı sözcük denir. Anlamı bulmak için cümlenin öznesine, yüklemine ve çevresine bakılır.

• Kır: dağlık ülke ya da çiçekli bitki
• Yüz: organ, yüzen gemi, ölçü birimi, mesafe
• Az: miktarın azlığı ya da uykunun gelmesi
• Bahar: mevsim ya da güzel kokulu çiçek

Örnek: Cümleleri Birleştirme

Sıralı cümleleri bağlı cümleye nasıl çevireceğimizi görelim.

1. Metin: Odaları topladım. Yatağımı yaptım.
2. İki cümlede de özne ben, yani birinci tekil şahıstır.
3. Araya ve bağlacını koyuyoruz: Odaları topladım ve yatağımı yaptım.
4. Yüklemler kendi çekiminde kaldığı için çekim değiştirmiyoruz.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Sıralı Cümlenin Tanınması

Şimşek çaktı. Gök gürültüsü duyuldu. cümlelerinin türünü belirleyiniz.

1. Adım 1: Birinci cümlenin öznesi şimşek, yüklemi çaktı; ikinci cümlenin öznesi gök gürültüsü, yüklemi duyuldu.
2. Adım 2: İki cümlenin öznesi de farklıdır; aralarında ortak bir öge bulunmadığına dikkat ediniz.
3. Adım 3: Cümleler nokta ile ayrıldığı için birbirinden bağımsızdır.
4. Adım 4: Aralarında ne bağlaç ne de virgül yoktur; bu da sıralı cümlenin temel ölçüsüdür.

Cevap: Bu metinde sıralı cümle vardır.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Noktalama Uyumu

Kar taneleri yavaşça yere düşüyordu, bahçe bembeyaz olmuştu. cümlesini inceleyiniz.

1. Adım 1: Cümlede iki bağımsız yüklem vardır: düşüyordu ve olmuştu.
2. Adım 2: Birinci yüklemin sonucu ikinci yüklemin anlamıyla bildirilmektedir.
3. Adım 3: Bu iki yüklemin arasına virgül konulması doğru bir kullanımdır.
4. Adım 4: Nokta veya noktalı virgül koymak cümlenin akışını bozardı.

Cevap: Virgül yerinde kullanılmıştır.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Bu metinde sıralı cümle vardır.

Örnek 2: Sıralı Cümlelerin Birleştirilmesi

Kitabı açtım. İçindeki resimlere baktım. cümlelerini bağlı cümleye dönüştürünüz.

1. Adım 1: Ortak özneyi bulalım; her iki cümlenin öznesi ben, yani birinci tekil şahıstır.
2. Adım 2: Ortak nesne kitaptır; ikinci cümlede bu nesne resimlere dönüşmüştür.
3. Adım 3: Aralarına ve bağlacını ekliyoruz: Kitabı açtım ve içindeki resimlere baktım.
4. Adım 4: Ortak özne ikinci cümlede tekrarlanmaz ve yüklemler kendi çekiminde kalır.

Cevap: Kitabı açtım ve içindeki resimlere baktım.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Öğrendiklerimizi Derinlemesine Hatırlayalım

Öğrendiğimiz bilgileri sıraya koyarak birlikte hatırlayalım.

Özet

Sıralı cümleler bağımsızdır ve nokta ile ayrılır. Bağlı cümleler ortak özne, nesne ya da yüklem üzerinde birleşir; aralarında ve, ama, ya da, ki, de, da bağlaçları bulunur. Birleştirirken ortak özneyi atıp yüklemi bağlaca göre değiştirmek gerekir. Çok anlamlı sözcüklerin anlamını cümlenin yapısından çıkarırız.

Sık Yapılan Hatalar

• Ortak özneyi ikinci cümlede tekrarlamak.
• Bağlaç kullanmadan yalnızca virgül eklemek.
• De bağlacını ek sanıp birleşik yazmak.
• Çok anlamlı sözcüğü çevresini okumadan anlam seçmek.
• Sıralı cümleleri ayırırken virgül kullanmak.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Sıralı cümleler yan yana geldiğinde aralarına virgül konmaz; her biri nokta ile biter ve tek başına anlamlıdır. — doğru mu?
2. Bağlı cümlede cümleler ortak bir öznenin, nesnenin ya da yüklemin üzerine kurulur ve aralarında bağlaç bulunur. — doğru mu?
3. De ve da bağlaçları özneden sonra gelir, sıralama anlamı taşır ve ayrı yazılır; bunlar hâl eki değildir. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Sıralı cümle = birbirinden bağımsız, nokta ile ayrılmış cümledir. 2) Doğru. Bağlı cümle = ortak özne, nesne ya da yüklem üzerinde birleşen yapıdır. 3) Doğru. Birleştirme kuralı: Ortak özneyi at, bağlacı ekle, yüklemin çekimini bağlaca göre değiştir.

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Anlatım Bozuklukları ve Cümle Düzeltme Anlatım bozukluğu, cümlenin yapısında ya da anlamında görülen ve düşüncenin doğru anlaşılmasını engelleyen hatadır.
• Cümlenin Yüklemi ve Ögeleri Cümlede yargı bildiren ögeye yüklem denir; yüklem, öge sayımına daima katılır.
• Okuma-Anlama Okuma-anlamada konu, başlık, ana fikir ve yardımcı fikir birbirinden ayrılır.