Cümle Bilgisi

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Cümlenin ögelerini özne, yüklem, nesne ve tümleç olarak belirtir.
• Duyurma, soru ve emir cümlelerini örnekleriyle ayırır.
• Cümleler arasındaki anlam ilişkilerini türleriyle açıklar.
• Öznel ve nesnel yargıları ayırt eder.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Anlam İlişkileri ve Özet Çıkarma konusunu bilmen gerekir. Özet çıkarmak, metni kopyalamak değil, ana fikri seçip ona bağlı olmayan ayrıntıları azaltmaktır.

• Metinde cümleler arasındaki anlam ilişkilerini adıyla birlikte tanımlar.
• Bir bağlacın kurduğu anlam ilişkisini belirleyerek açıklar.
• Parçanın ana fikrini bulur ve onu ayrıntılardan ayırır.

Cümlenin ögeleri, cümle türleri, anlam ilişkileri, öznel ve nesnel yargıların ayırt edilmesi.

Konu Nedir?

Cümlenin ögelerini özne, yüklem, nesne ve tümleç olarak belirtir. Her cümlede en az bir yüklem bulunur.

Hedefler

• Cümlenin ögelerini özne, yüklem, nesne ve tümleç olarak belirtir.
• Duyurma, soru ve emir cümlelerini örnekleriyle ayırır.
• Cümleler arasındaki anlam ilişkilerini türleriyle açıklar.
• Öznel ve nesnel yargıları ayırt eder.

Önemli Noktalar

Her cümlede en az bir yüklem bulunur.

Özne ile nesne karıştırılırsa soru kökünün cevabı yanlış çıkar.

Soru cümlelerinde soru sözcüğü ve soru işareti birlikte düşünülür.

Duygu ve beğeni içeren ifadeler öznel yargıdır.

Sayı, ölçü ve bilimsel veri içeren ifadeler nesnel yargıdır.

Kurallar ve Örüntüler

Örnekler

1. Örnek 1: Özne ve Nesne Bulma Zeynep, çiçekleri saksıya dikti cümlesinde özne ve nesne nedir?

   Adım 1: İşi kim yaptı sorusunu sorarız: Zeynep, bu öznedir.

   Adım 2: İş kimin üzerine etki etti sorusunu sorarız: çiçekler, bu nesnedir.

   Adım 3: Yüklem olan dikti fiilini işaretleriz.

   Sonuç: Özne Zeynep, nesne çiçeklerdir.

2. Örnek 2: Anlam İlişkisi Bulma Dersi kaçırdığım için notlarımı alamadım cümlesinde hangi ilişki vardır?

   Adım 1: Alınamamanın bir nedeni verilmiştir: dersi kaçırmak.

   Adım 2: Çünkü ve için bağlaçları neden bildirir.

   Adım 3: İkinci durum, ilk durumun sonucudur.

   Sonuç: Neden-sonuç ilişkisi vardır.

3. Örnek 3: Öznel ve Nesnel Yargı Bu öğretmen bence çok başarılı cümlesindeki yargı öznel midir, nesnel midir?

   Adım 1: Cümlede bence ifadesi kişisel görüş bildirir.

   Adım 2: Başarı ölçülmediği ve kanıtlanmadığı için doğrulanamaz.

   Adım 3: Kişisel beğeni içeren yargı öznel yargıdır.

   Sonuç: Öznel yargı

4. Örnek 4: Sınav Tipi Cümle Türü Sessiz olur musun, lütfen. cümlesi hangi türdedir?

   Adım 1: Cümlede bir bilgi değil, istek bildirilmiştir.

   Adım 2: Sözcük dizilimi ve üslup bir buyruk içerir.

   Adım 3: Rica niteliğinde olsa da yapı bakımından emir cümlesidir.

   Sonuç: Emir cümlesi

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Özne ve Nesne Bulma

Zeynep, çiçekleri saksıya dikti cümlesinde özne ve nesne nedir?

1. Adım 1: İşi kim yaptı sorusunu sorarız: Zeynep, bu öznedir.
2. Adım 2: İş kimin üzerine etki etti sorusunu sorarız: çiçekler, bu nesnedir.
3. Adım 3: Yüklem olan dikti fiilini işaretleriz.

Cevap: Özne Zeynep, nesne çiçeklerdir.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 4: Sınav Tipi Cümle Türü

Sessiz olur musun, lütfen. cümlesi hangi türdedir?

1. Adım 1: Cümlede bir bilgi değil, istek bildirilmiştir.
2. Adım 2: Sözcük dizilimi ve üslup bir buyruk içerir.
3. Adım 3: Rica niteliğinde olsa da yapı bakımından emir cümlesidir.

Cevap: Emir cümlesi

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Özne Zeynep, nesne çiçeklerdir.

Örnek 2: Anlam İlişkisi Bulma

Dersi kaçırdığım için notlarımı alamadım cümlesinde hangi ilişki vardır?

1. Adım 1: Alınamamanın bir nedeni verilmiştir: dersi kaçırmak.
2. Adım 2: Çünkü ve için bağlaçları neden bildirir.
3. Adım 3: İkinci durum, ilk durumun sonucudur.

Cevap: Neden-sonuç ilişkisi vardır.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Öğrendiklerimizi Pekiştirelim

Her öğrendiğimiz bilgiyi günlük hayattan bir durumla eşleştirerek pekiştirelim.

Sık Yapılan Hatalar

• Özne ile nesneyi karıştırmak: Özne işi yapan, nesne ise işten etkilenen ögedir; Ali topu attı örneğinde topu özne değil nesnedir.
• Yüklemi atlayan cümle kurmak: Cümlede iş veya durumu bildiren yüklem yoksa ifade tamamlanmamış sayılır.
• Öznel yargıyı nesnel sanmak: Bence, bana göre gibi ifadeler kişisel görüş bildirir ve kanıtlanamaz.
• Anlam ilişkisini bağlaçsız aramak: Çünkü, için, -dığı için, eğer gibi işaretler neden, amaç ve koşul ilişkisini hemen belli eder.

İpuçları

• Önce kim yaptı sorusunu sor, cevap öznedir; sonra neyi sorusunu sor, cevap nesnedir.
• Bağlaç kelimeleri daire içine al; anlam ilişkisi kendiliğinden ortaya çıkar.
• Sınavda duygusal sözcük görürsen öznel, sayı ve ölçü görürsen nesnel diye değerlendir.
• Cümle türü sorularında soru işareti varsa emir cümlesi olamayacağını unutma.

Özet

Cümlede özne işi yapan, yüklem işi bildiren, nesne ise işten etkilenen ögedir. Cümleler duyurma, soru ve emir olmak üzere üç türdür ve aralarında karşılaştırma, açıklama, neden-sonuç, amaç ve koşul ilişkileri kurulur. Öznel yargı kişisel ve kanıtlanamaz, nesnel yargı ise ölçü ve veriyle doğrulanabilir.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Her cümlede en az bir yüklem bulunur. — doğru mu?
2. Özne ile nesne karıştırılırsa soru kökünün cevabı yanlış çıkar. — doğru mu?
3. Soru cümlelerinde soru sözcüğü ve soru işareti birlikte düşünülür. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Özne: işi yapan, sorusu kim veya ne yaptı 2) Doğru. Yüklem: işi ve durumu bildiren öge, cümlesiz olmaz 3) Doğru. Nesne: işten etkilenen parça, sorusu neyi

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Cümlenin Yüklemi ve Ögeleri Cümlede yargı bildiren ögeye yüklem denir; yüklem, öge sayımına daima katılır.
• Anlam İlişkileri ve Özet Çıkarma Özet çıkarmak, metni kopyalamak değil, ana fikri seçip ona bağlı olmayan ayrıntıları azaltmaktır.
• Sıralı, Bağlı ve Çok Anlamlı Cümleler Sıralı cümleler birbirinden bağımsızdır ve nokta ile ayrılır.