Anlam İlişkileri ve Özet Çıkarma

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Metinde cümleler arasındaki anlam ilişkilerini adıyla birlikte tanımlar.
• Bir bağlacın kurduğu anlam ilişkisini belirleyerek açıklar.
• Parçanın ana fikrini bulur ve onu ayrıntılardan ayırır.
• Gereksiz ayrıntıları belirleyerek kısa bir özet cümlesi oluşturur.
• Özet çıkarırken düşünceyi kendi cümleleriyle yeniden ifade eder.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Deyim ve Atasözlerinde Anlam konusunu bilmen gerekir. Deyimler en az iki sözcükten oluşan, kalıplaşmış ve çoğu kez mecaz anlam taşıyan ifadelerdir; bir durumu betimlerler.

• Deyim ile atasözünü yapı bakımından ayırt eder.
• Öğrendiği deyim ve atasözlerinin anlamını açıklar.
• Atasözünü anlattığı olayla birlikte açıklar.

Anlam İlişkileri Nedir?

Metinde cümleler birbirinin anlamına yardım eder. Cümle ile cümle arasındaki bu yardımlaşmaya anlam ilişkisi denir. Böylece metnin akışı kolay anlaşılır.

İlişkiler çoğu zaman bir bağlaçla görülür. Çünkü, bu yüzden, ama, oysa, eğer gibi sözcükler iki cümlenin ne tür bir bağ kurduğunu haber verir.

Yaygın Anlam İlişkileri

En çok karşılaştığımız ilişkiler şunlardır:

• Nedensellik: Olayın nedenini ya da sonucunu anlatır. Okuduğu için anladı cümlesinde okuma nedenidir.
• Karşıtlık: İki düşünceyi karşı karşıya koyar. Bekliyordu, ama gelmedi cümlesinde zıtlık vardır.
• Benzerlik: Düşünceler aynı yönde ilerler. Hem çalışıyor hem de dinleniyor cümlesinde iki davranış verilir.
• Sıralama: Olaylar birbirini izler. Önce girdi, sonra defterini açtı cümlesinde sıra vardır.
• Koşulluluk: Bir durum başka bir duruma bağlıdır. Yağmur yağarsa maç yapılmayacak cümlesinde koşul vardır.
• Amaç-sonuç: Bir eylemin neden yapıldığını belirtir. Erken yattı cümlesinde amaç vardır.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Nedensellik ilişkisini bulma

"Merdivenler ıslak olduğu için çocuklar merdiveni kullanmadı." Cümlesinde hangi anlam ilişkisi vardır?

1. Adım 1: Cümlede iki ayrı bilgi görüyoruz: merdivenlerin ıslak olması ve merdivenin kullanılmaması.
2. Adım 2: Kullanılmama eylemi, ıslak olma durumunun arkasından gelir; ikinci bilgi birincinin sonucudur.
3. Adım 3: Cümlede olduğu için bağlacı bulunduğu için ilişkinin adı nedenselliktir.

Cevap: Cümlede nedensellik (neden-sonuç) ilişkisi vardır.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Özet cümlesi yazma

"Küçük kız, bahçe hortumunu açıp yerdeki çiçekleri iki kez suladı. Islak yapraklara bakınca gülün iki tanesinin daha açtığını gördü." Metinden bir cümlelik özet yazınız.

1. Adım 1: Ana fikri belirliyoruz: çiçeklerin sulandıktan sonra daha çok açması.
2. Adım 2: Hortumla sulamak, iki kez sulamak ve bakmak gibi ayrıntıları ayıklıyoruz.
3. Adım 3: Kalan bilgiyi tek bir cümleyle, kendi sözlerimizle kuruyoruz.
4. Adım 4: Özetin kaynak metinden kısa olduğunu ve ana fikri taşıdığını kontrol ediyoruz.

Cevap: Küçük kız, suladığı çiçeklerde daha çok gül açtığını gördü.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Cümlede nedensellik (neden-sonuç) ilişkisi vardır.

Örnek 2: Özete uygun cümleleri seçme

Metin: Bahçemizde iki elma ağacı var. Ağaçların altına kırmızı bir salıncak taktık. Rüzgâr estiğinde salıncak kendiliğinden sallanıyor. Özet çıkarırken hangi cümleler korunur?

1. Adım 1: Metnin ana fikrini buluyoruz: ağaçların altına kurulan salıncağın rüzgârda sallanması.
2. Adım 2: Ağaç sayısı ve salıncağın rengi ayrıntıdır; ana fikre hizmet etmiyor.
3. Adım 3: Salıncağın nereye takıldığı ve rüzgârda sallandığı bilgisi ana fikri oluşturduğu için korunur.
4. Adım 4: Korunan bilgileri birleştirip tek cümlede yeniden yazıyoruz.

Cevap: Bahçedeki ağaçların altına takılan salıncak, rüzgâr estiğinde sallanır.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Dersten Öğrendiklerimizi Gözden Geçirelim

Konunun temel bilgilerini ve bunlara karşılık gelen durumları birlikte görelim.

Özet ile Anlam İlişkilerinin Bağı

Özet çıkarmak, metindeki bütün bilgileri kopyalamak değildir. Ana fikri seçip ona bağlı ayrıntıları azaltmaktır. Ana fikri belirlerken ilişkilere bakarız; bağlı olmayanı atarız.

Örnek: Özet Çıkarma

Aşağıdaki metinden özet nasıl çıkarılır?

1. Metni oku: Ağacı budadı, sonra çiçekleri suladı. Yağmur yüzünden toprak ıslak kaldığı için sulamayı tekrarlamadı. Akşama doğru çiçekler canlı göründü.
2. Ana fikdi bul: Ana fikir, çiçeklerin bakımla canlılaşmasıdır. Bu fikir son cümlede verilmiştir.
3. Ayrıntıları ayıkla: Budama ve sulama ayrıntıdır; yağmurun sulamayı gereksiz kılması nedenidir.
4. Kısalt ve düzene sok: Ağacı budayıp çiçekleri suladı; yağmur toprağı ıslak bıraktığı için çiçekler canlı göründü.

Özet

Özet, bir metnin ana düşüncesini kısa ve kendi sözlerimizle anlatmaktır. İlişkileri tanımak özet çıkarmak için çok yararlıdır; hangi bilginin ana fikre bağlı olduğunu bu ilişkiler gösterir.

Benzer düşünceleri birleştir, karşıt düşünceleri karşılaştır.

Sık Yapılan Hatalar

Özet çıkarırken şu hatalara dikkat edilmelidir:

• Metni kopyalamak: Cümleleri harfi harfine alıp kısaltmak özet değildir.
• Ana fikri atlamak: Ana düşünceyi bırakıp yalnızca ayrıntılara yer vermek, özetin en sık yanlışıdır.
• Karşıtlığı fark etmemek: Bu bağlaçların karşıt yönü atılırsa düşünce ters yöne gider.
• Fazla ayrıntı yığmak: Renk ve sayı gibi gereksiz bilgileri özete katmak kısa olma amacını bozar.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Anlam ilişkisi, bir cümlenin içinde değil, cümlelerin birbirine bağlanma biçimindedir. — doğru mu?
2. İlk cümlede verilen düşünce çoğu zaman ana fikirdir, ancak her zaman değildir. — doğru mu?
3. Özet, metinden daha kısa olmak zorundadır; hiçbir ayrıntı ona eklenmez. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Özet = Ana fikir + ona bağlı ayrıntı, gereksiz her şey çıkarılır. 2) Doğru. Nedensellik: çünkü, bu yüzden, bu nedenle, öyle ki, diye. 3) Doğru. Karşıtlık: ama, fakat, ancak, oysa, halbuki.

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Cümle Bilgisi Cümlede özne işi yapan, yüklem işi bildiren, nesne ise işten etkilenen ögedir.
• Deyim ve Atasözlerinde Anlam Deyimler en az iki sözcükten oluşan, kalıplaşmış ve çoğu kez mecaz anlam taşıyan ifadelerdir; bir durumu betimlerler.
• Cümlenin Yüklemi ve Ögeleri Cümlede yargı bildiren ögeye yüklem denir; yüklem, öge sayımına daima katılır.