Dünya’nın Hareketleri

Konu Anlatımı

Bu Derste Ne Öğreneceğiz?

Bu derste şunları öğreneceksin:

• Dünya’nın iki temel hareketini adı, süresi ve sonucuyla birlikte açıklar.
• Gece ile gündüzün oluşma nedenini kendi ekseninde dönüşle ilişkilendirir.
• Eksen eğikliğinin mevsimler üzerindeki etkisini yorumlar.
• Kuzey ve güney yarımkürelerde mevsimlerin neden ters olduğunu açıklar.
• Dünya ile Ay’ın birlikte nasıl hareket ettiğini belirtir.

Ön Bilgi

Bu konuyu anlamak için önce Dünya’nın Yapısı konusunu bilmen gerekir. Dünya; yer kabuğu, manto ve çekirdek olmak üzere üç katmandan oluşur ve sıcaklık içe doğru artar.

• Dünya’nın katmanlarını dıştan içe doğru sırayla adlandırır.
• Katmanların sıcaklık bakımından nasıl değiştiğini açıklar.
• Deprem ve volkanların yer kabuğuyla ilişkisini belirtir.

Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönüşünü, Güneş çevresindeki dolanımını, eksen eğikliğini ve Ay ile birlikte hareketini açıklar.

Konu Nedir?

Dünya’nın iki temel hareketini adı, süresi ve sonucuyla birlikte açıklar. Dünya kendi ekseni etrafında yaklaşık 24 saatte bir dönüş tamamlar.

Hedefler

• Dünya’nın iki temel hareketini adı, süresi ve sonucuyla birlikte açıklar.
• Gece ile gündüzün oluşma nedenini kendi ekseninde dönüşle ilişkilendirir.
• Eksen eğikliğinin mevsimler üzerindeki etkisini yorumlar.
• Kuzey ve güney yarımkürelerde mevsimlerin neden ters olduğunu açıklar.
• Dünya ile Ay’ın birlikte nasıl hareket ettiğini belirtir.

Önemli Noktalar

Dünya kendi ekseni etrafında yaklaşık 24 saatte bir dönüş tamamlar.

Kendi ekseninde dönme gece ile gündüzü oluşturur.

Güneş çevresindeki dolanım yaklaşık 365 gün sürer ve bir yıl geçmiş olur.

Eksen yaklaşık 23,5 derece eğiktir ve dolanım boyunca bu eğiklik korunur.

Mevsimler yalnızca dolanımla değil, eksen eğikliğiyle birlikte oluşur.

Kuzey ve güney yarımkürede mevsimler aynı anda farklıdır.

Ay, Dünya ile birlikte Güneş çevresindeki dolanımını sürdürür.

Kurallar ve Örüntüler

Örnekler

1. Örnek 1: Hareketleri Süreleriyle Eşleştirmek Dünya’nın iki temel hareketini süreleri ve sonuçlarıyla eşleştirelim.

   Adım 1: Birinci hareket kendi ekseni etrafında dönmedir.

   Adım 2: Bu hareket yaklaşık 24 saat sürer ve gece-gündüzü oluşturur.

   Adım 3: İkinci hareket Güneş çevresindeki dolanımdır.

   Adım 4: Dolanım yaklaşık 365 gün sürer ve bir yıl geçmiş olur.

   Sonuç: Eksen etrafında dönüş 24 saat ve gece-gündüz; Güneş çevresinde dolanım 365 gün ve yıl.

2. Örnek 2: Mevsimlerin Nedenini Açıklamak Yaz aylarında günlerin uzun, gecelerin kısa olmasının nedenini açıklayalım.

   Adım 1: Dünya Güneş çevresinde dolanırken ekseni yaklaşık 23,5 derece eğiktir.

   Adım 2: Yaz aylarında kuzey yarımküre Güneş’e daha dik ve daha uzun süre döner.

   Adım 3: Bu nedenle gündüz süresi uzar, gece süresi kısalır.

   Adım 4: Bu sonuç eksen eğikliği ve dolanımın birlikte etkisiyle oluşur.

   Sonuç: Eksen eğikliği ile dolanım birlikte yaz aylarında günleri uzatır ve geceleri kısaltır.

3. Örnek 3: İki Yarımküreyi Karşılaştırmak Kuzey yarımkürede yaz yaşanırken güney yarımkürede hangi mevsim yaşanır ve neden?

   Adım 1: Kuzey yarımkürede yaz, Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarıdır.

   Adım 2: Güney yarımküre bu aylarda Güneş’e daha eğik açıyla döner.

   Adım 3: Güneş ışığı daha kısa süre ve daha dik gelmez.

   Adım 4: Bu nedenle güney yarımkürede aynı sırada kış yaşanır.

   Sonuç: Güney yarımkürede aynı sırada kış yaşanır çünkü eksen eğikliği iki yarımküreye farklı açıyla ışık verir.

4. Örnek 4: Gece-Gündüzü Açıklamak Türkiye’de güneş doğarken başka bir ülkede gece yaşanmasını açıklayalım.

   Adım 1: Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döner.

   Adım 2: Bir dönüşte bütün ülkeler sırayla aydınlığa ve karanlığa geçer.

   Adım 3: Doğu ülkeleri Güneş’e daha erken döndüğü için orada gündüz başlar.

   Adım 4: Batıda ise aynı anda gece yaşanır.

   Sonuç: Dünya’nın kendi ekseninde dönmesi nedeniyle aynı anda bir yerde gündüz başka bir yerde gece yaşanır.

5. Örnek 5: Dünya ve Ay İlişkisini Açıklamak Ay’ın Dünya ile birlikte nasıl hareket ettiğini ve Ay tutulmasının nasıl oluştuğunu açıklayalım.

   Adım 1: Ay, Dünya çevresinde yaklaşık 27 günde bir dolanır.

   Adım 2: Bu sırada Dünya da Güneş çevresindeki dolanımını sürdürür.

   Adım 3: Yani Ay, Dünya ile birlikte Güneş çevresinde hareket eder.

   Adım 4: Dünya’nın gölgesi Ay’a düştüğünde Ay tutulması oluşur.

   Sonuç: Ay, Dünya çevresindeki dolanımını sürdürürken Dünya ile birlikte Güneş çevresinde hareket eder.

Basit Örnek

Önce kolay bir örnekle başlayalım.

Örnek 1: Hareketleri Süreleriyle Eşleştirmek

Dünya’nın iki temel hareketini süreleri ve sonuçlarıyla eşleştirelim.ilirsin:

• Madde ve Değişim Her maddenin kütle ve hacmi vardır.
• Dünya’nın Yapısı Dünya; yer kabuğu, manto ve çekirdek olmak üzere üç katmandan oluşur ve sıcaklık içe doğru artar.
• Madde ve Değişim – Uygulama ve Değerlendirme Madde özellikleri deney, gözlem ve ölçme ile sınanır.

İleri Örnek

Şimdi daha zor bir örneği birlikte çözelim.

Örnek 5: Dünya ve Ay İlişkisini Açıklamak

Ay’ın Dünya ile birlikte nasıl hareket ettiğini ve Ay tutulmasının nasıl oluştuğunu açıklayalım.

1. Adım 1: Ay, Dünya çevresinde yaklaşık 27 günde bir dolanır.
2. Adım 2: Bu sırada Dünya da Güneş çevresindeki dolanımını sürdürür.
3. Adım 3: Yani Ay, Dünya ile birlikte Güneş çevresinde hareket eder.
4. Adım 4: Dünya’nın gölgesi Ay’a düştüğünde Ay tutulması oluşur.

Cevap: Ay, Dünya çevresindeki dolanımını sürdürürken Dünya ile birlikte Güneş çevresinde hareket eder.

Hatırla: bu konuyu Dünya’nın Hareketleri başlığındaki sorulara geçmeden önce kısa bir kez daha gözden geçir.

Adım Adım Çözülmüş Örnekler

İki örneği birlikte adım adım çözelim.

Cevap: Eksen etrafında dönüş 24 saat ve gece-gündüz; Güneş çevresinde dolanım 365 gün ve yıl.

Örnek 2: Mevsimlerin Nedenini Açıklamak

Yaz aylarında günlerin uzun, gecelerin kısa olmasının nedenini açıklayalım.

1. Adım 1: Dünya Güneş çevresinde dolanırken ekseni yaklaşık 23,5 derece eğiktir.
2. Adım 2: Yaz aylarında kuzey yarımküre Güneş’e daha dik ve daha uzun süre döner.
3. Adım 3: Bu nedenle gündüz süresi uzar, gece süresi kısalır.
4. Adım 4: Bu sonuç eksen eğikliği ve dolanımın birlikte etkisiyle oluşur.

Cevap: Eksen eğikliği ile dolanım birlikte yaz aylarında günleri uzatır ve geceleri kısaltır.

Kavram Karşılaştırma Tablosu

Aynı derste geçen kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.

Konuyla İlgili Bilgilerimizi Derleyelim

Konunun temel bilgilerini birlikte derleyelim.

Özet

• Dünya; kendi ekseni etrafında yaklaşık 24 saatte bir dönüş yapar ve bu hareket gece ile gündüzü oluşturur.
• Güneş çevresindeki dolanımı yaklaşık 365 gün sürer ve bir yıl geçmiş olur.
• Eksen yaklaşık 23,5 derece eğik olduğundan yarımkürelerde güneş ışığının geliş açısı ve süresi değişir; mevsimler böyle oluşur.
• Kuzey ve güney yarımkürede mevsimler aynı anda farklıdır.
• Ay ise Dünya çevresinde dolanırken Dünya ile birlikte Güneş çevresindeki hareketini sürdürür.

Sık Yapılan Hatalar

Bu derste en sık yapılan hataları bulacaksın. Her satırda üç şey var: hata ne, neden yanlış, doğrusu ne.

• Mevsimleri kendi ekseninde dönmeye bağlamak — neden yanlış: Mevsimler, Güneş çevresindeki dolanım ile eksen eğikliğinin birlikte oluşturduğu sonuçtur. Gece-gündüz ise dönüşle açıklanır. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Kuzey yarımküre ile güney yarımkürenin mevsimlerini aynı sandığımak: Eksen eğikliği nedeniyle iki yarımkürede mevsimler aynı anda farklıdır; kuzeyde yaz varsa güneyde kış vardır. Bunu önlemek için yukarıdaki kuralı uygula.
• Eksen eğikliğini düşünmeden mevsimleri açıklamak — neden yanlış: Yıl boyunca aynı eğiklik korunduğu için iki yarımküreye gelen ışık miktarı değişir. Eğiklik olmasaydı mevsimler oluşmazdı. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
• Ay’ın bağımsız bir yörüngede kendi başına dolandığını düşünmek: Ay, Dünya çevresindeki dolanımını sürdürürken Dünya ile birlikte Güneş çevresinde de hareket eder. Bunu önlemek için yukarıdaki kuralı uygula.
• Bir yılın 360 güne yakın olduğunu düşünmek — neden yanlış: Bir dolanım yaklaşık 365 gündür. Kalan saatler dört yılda bir 29 Şubat eklenerek dengelenir. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.

Kendini Dene

Aşağıdaki üç cümleyi incele ve her birinin doğru olup olmadığını belirle.

1. Dünya kendi ekseni etrafında yaklaşık 24 saatte bir dönüş tamamlar. — doğru mu?
2. Kendi ekseninde dönme gece ile gündüzü oluşturur. — doğru mu?
3. Güneş çevresindeki dolanım yaklaşık 365 gün sürer ve bir yıl geçmiş olur. — doğru mu?

Cevap anahtarı: 1) Doğru. Kendi ekseni etrafında dönme = yaklaşık 24 saat = gece ve gündüz 2) Doğru. Güneş çevresinde dolanım = yaklaşık 365 gün = yıl ve mevsimler 3) Doğru. Eksen eğikliği = yaklaşık 23,5 derece

Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Madde ve Değişim Her maddenin kütle ve hacmi vardır.
• Dünya’nın Yapısı Dünya; yer kabuğu, manto ve çekirdek olmak üzere üç katmandan oluşur ve sıcaklık içe doğru artar.
• Madde ve Değişim – Uygulama ve Değerlendirme Madde özellikleri deney, gözlem ve ölçme ile sınanır.