Sesin Oluşumu ve Yayılması

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Sesin nasıl oluştuğunu, ses kaynaklarını, sesin hangi ortamlarda yayıldığını, yankı olayını ve sesin şiddeti ile yüksekliğini öğreneceğiz.

• Sesin titreşimle oluştuğunu açıklayabilirim.
• Ses kaynaklarını örnek verebilirim.
• Sesin ortamlarda yayılma hızını karşılaştırabilirim.
• Yankının oluşma koşullarını belirleyebilirim.
• Sesin şiddeti ve yüksekliğini ayırt edebilirim.

Ön Bilgi: Ses Nedir?

Dünyada duyduğumuz bütün sesler, bir yerden başka yere titreşim sayesinde taşınır. Bir cismin titreşimi, cismin çevresindeki havayı da titreştirir. Havanın titreşimi bir dalga gibi ilerler ve kulağımıza ulaştığında ses olarak duyulur. Bu yüzden titreşim olmadan ses olmaz. Gitar telini çekip bıraktığımızda tel titreşir ve müzik sesi duyulur.

Ses Kaynakları

Ses çıkaran her cisim ses kaynağıdır. İnsan sesi, davul, türkü, düdük, telefon, buz dolabı ve rüzgâr ses kaynağı olabilir. Bir cismin ses çıkarıp çıkarmadığını anlamak için kendisine dokunup titreşip titreşmediğini kontrol edebiliriz. Titreşmeyen bir cisimden ses gelmez.

Ses Nasıl Yayılır?

Ses kaynağından çıktıktan sonra bulunduğu ortamda dalgalar hâlinde yayılır ve her yöne doğru ilerler. Yayılma hızı ortama göre değişir. Katı maddelerde en hızlı, sıvılarda sonra, gazlarda en yavaş yayılır. Havada saniyede yaklaşık 340 metre, suda 1500 metre, demir gibi katı bir boruda ise daha da hızlı ilerler. Boşlukta ses yayılamaz; bu yüzden uzayda iki astronot bağırarak konuşamaz.

Yankı

Ses sert bir yüzeye çarpıp geri döndüğünde yankı oluşur. Yankının duyulabilmesi için sesin gittiği yolunun en az on metre kadar olması gerekir. Küçük bir odada duvar birbirine yakın olduğu için ses çabuk geri döner ve yankı duyulmaz; buna yansımasız ortam denir. Dağlarda ağaçsız ve kayalık yerlerde ise ses çok uzağa gider ve yankı belirgin biçimde duyulur. Yumuşak eşyalar sesi soğurarak yankıyı azaltır.

Basit Örnek: Telefon Denizi

Bir kulağı iki kablosunun ucu arasında sıkıştırıp diğer ucunu masaya koyarsanız karşı taraftan titreşim duyarsınız. Telefonun yayı olarak gönderdiği ses değil, masanın titreşimi iletilir. Telefonun sesli mesajda çalması da bu yüzden masaya koyduğunuzda daha güçlü duyulur. Bu deney gösterir ki katı maddeler sesi iyi iletir.

İleri Örnek: Sesin Uzağa Bağlı Değişmesi

Aynı ses kaynağından çıkan ses uzaklaştıkça zayıflar. Çünkü ses dalgası ilerlerken genişler ve enerjisi dağılır. Bu yüzden bir bahçıvanın sesi, bahçesinin ucundan zor duyulur. Gök gürültüsünün gecikmeli duyulması da aynı olgunun sonucudur: ışık çok hızlı, ses ise yavaş olduğu için önce ışık sonra ses algılanır.

Sesin Şiddeti ve Yüksekliği

Sesin şiddeti, sesin ne kadar güçlü duyulduğudur; kaynağın ne kadar güçlü titreştiğiyle ilgilidir. Sesin yüksekliği ise sesin tiz mi pes mi olduğudur; saniyede kaç kez titreştiğine bağlıdır. Saniyede çok titreşen cisim tiz, az titreşen cisim pes ses çıkarır. Bu iki özellik birbirinden bağımsızdır; yüksek bir sesin şiddeti az, alçak bir sesin şiddeti çok olabilir.

Adım Adım Çözüm

Ses sorusu çözerken şu sırayı izlemek güvenli sonuç verir.

1. Adım: Sesin var olup olmadığını belirle; kaynak ve ortam şarttır.
2. Adım: Kaynak var mı diye bak; kaynak yoksa hiç ses duyulmaz.
3. Adım: Ortamın türünü belirle; katı, sıvı ya da gaz.
4. Adım: Uzaklık ve süre verilmişse hızla çarpıp mesafeyi bul.
5. Adım: Sonucu yorumla; yankı için sert yüzey araması yap.

Karşılaştırma Tablosu

Öğrendiklerimizi Sıraya Koyarak Hatırlayalım

Öğrendiğimiz bilgileri mantıklı bir sıraya koyarak hatırlayalım.

Sık Yapılan Hatalar

• Sesin ışık gibi boşlukta da yayıldığını düşünmek: Sesin iletilmesi için taşıyıcı bir ortam gerekir; uzayda ses duyulmaz.
• Şiddet ile yüksekliği karıştırmak: Şiddet sesin gücüyle, yükseklik sesin tizliğiyle ilgilidir; ikisi aynı şey değildir.
• Yankının her odada oluştuğunu düşünmek: Küçük ve yumuşak eşyalı odada ses çabuk söner, yankı duyulmaz.
• Uzaktaki sesin aynı şiddetle duyulduğunu sanmak: Ses dalgası yayılırken zayıflar, bu yüzden uzak ses daha zayıf duyulur.

Özet

Ses, bir maddenin titreşmesiyle oluşur ve bulunduğu ortamda dalgalar hâlinde yayılır. Katı maddelerde en hızlı, gazlarda en yavaş yayılır; boşlukta ses tamamen yayılamaz. Ses sert bir yüzeye çarpıp geri döndüğünde yankı oluşur. Sesin şiddeti titreşimin gücüyle, yüksekliği ise titreşim sayısıyla ilgilidir. Ses uzaklaştıkça dalga genişleyip zayıflar.

Kendini Dene

Bir su bardağının kenarına çatalı hafifçe vur ve sesi kulaklan. Sonra bardağın ağzına bir ip bağlayıp ipi gergin tutarak tekrar vur. İki durumda ses nasıl değişti? Hangi durumda ses daha şiddetli oldu ve nedenini bir cümleyle yaz.

İlgili Konular

Bu konuyu daha sağlam öğrenmek için şu konularla birlikte çalışabilirsin:

• Elektrik Pil, akü ve şehir elektriği elektrik kaynaklarıdır; elektrik aydınlatma, ısınma ve taşımacılıkta kullanılır.
• Işığın Yayılması ve Yansıması Işık kaynağından düz bir çizgi hâlinde yayılır.
• Elektrik – Uygulama ve Değerlendirme Elektrik konusunda kaynakları, kullanım alanlarını, güvenlik kurallarını ve tasarruf yöntemlerini pekiştirdik.