Konu Anlatımı
Bu Derste Ne Öğreneceğiz?
Bu derste şunları öğreneceğiz:
- «Doğadan Yararlanarak Yön Bulma» konusuyla ilgili bir problemi çözerek sonuca ulaşır.
- «Doğadan Yararlanarak Yön Bulma» konusunda yaptığı çalışmayı değerlendirir ve eksiklerini tamamlar.
- «Doğadan Yararlanarak Yön Bulma» konusundaki temel kavramları tanır ve açıklar.
Ön Bilgi
Bu konuyu anlamak için önce Afetlere Karşı Alınacak Önlemler konusunu bilmen gerekir. Afetlere Karşı Alınacak Önlemler konusunu özetleyelim.
- «Afetlere Karşı Alınacak Önlemler» konusunda doğru bilgiyi yanlış bilgiden ayırt eder.
- «Afetlere Karşı Alınacak Önlemler» konusuna ait kavramları çalışma kâğıdında uygular.
- «Afetlere Karşı Alınacak Önlemler» konusuyla ilgili bir problemi çözerek sonuca ulaşır.
Doğadan Yararlanarak Yön Bulma Nedir?
Doğadan yararlanarak yön bulma, pusula olmadan çevredeki doğal işaretleri kullanarak yönü bulmaktır.
Temel bilgi: Yönü bulmak için pusuladan yararlanılabilir.
Bu konuyu öğrenirken şu noktalara dikkat ederiz: Pusula yoksa doğadaki işaretler de yön gösterebilir. Güneş doğu noktasından doğar ve batı noktasından batar.
Öğrenmemiz Gerekenler
- Yönü bulmak için pusuladan yararlanılabilir.
- Pusula yoksa doğadaki işaretler de yön gösterebilir.
- Güneş doğu noktasından doğar ve batı noktasından batar.
- Güneş sabah doğudan yükselir, öğlen güneyde en yüksek noktadadır.
- Akşam güneş batıdan yükselir ve alçalır.
- Kuzey yönünü gösteren yıldızlardan biri de Büyük Ayı'dır.
- Büyük Ayı yıldızları bir kepçe şeklinde görünür.
- Kepçenin ağzına baktığımızda sol tarafımız kuzeyi gösterir.
- Kuzey yarımkürede yıldızlar kuzey etrafında döner.
- Çiçekler ve böcekler gün boyu güneşe doğru döner.
- Bitkilerin yaprakları çoğunlukla güneşe bakan tarafta daha gelişmiştir.
- Ağaçların yosunlu tarafı daha nemli olduğu için kuzeye yakın taraftır.
- Kar yüzeyinde hayvan izleri, hayvanın gittiği yönü gösterir.
- Yıldızların görüşü açık olduğunda gökyüzünü izlemek yön bulmada yardımcı olur.
Bu maddeleri örneklerle pekiştirelim. Güneş sabah doğudan yükselir, öğlen güneyde en yüksek noktadadır. Bu yüzden konuyu bir bütün olarak görmek gerekir.
Bir konuyu öğrenirken önce tanımı bilmek, sonra örnekleri incelemek ve en son kendi cümlenle anlatmayı denemek en doğru yoldur. Böylece bilgi kalıcı hâle gelir.
Örnekler
Hava yağmurlu. Pusulamız da yanıt vermiyor. Ne yapabiliriz? Çözüm: Bulutlu günlerde doğal ipuçları zayıflar. → Yanlış yöne gitmek tehlikelidir. → Güvenli bir yerde bekleyip havanın açmasını beklemeliyiz. Sonuç: Kesin bir yön bulunmaz; doğru yön bulunana kadar güvenli bir yerde beklenir.
Güneş, bize göre tam karşıda yükseliyor. Bu saatte hangi yöndayız? Çözüm: Öğlen güneş en yüksek noktasındadır. → Türkiye'de öğlen güneş güney yönündedir. → Güneşin tam karşısı kuzey yönüdür. Sonuç: Bize tam karşıda yükselen güneşin tam karşısında kuzey yönü bulunur.
Yıldızlı bir gecede Büyük Ayı'yı gördük. Nasıl yön buluruz? Çözüm: Büyük Ayı bir kepçe şeklindedir. → Üç parlak yıldız kuyruğu, dördüncü yıldız burun ucunu oluşturur. → Kepçenin ağzına bakınca sol taraf kuzeyi gösterir. Sonuç: Kepçenin ağzına baktığımızda sol tarafımız kuzeyi gösterir.
Kar yüzeyinde bir tavşan izi gördük. Bu bize ne söyler? Çözüm: İz, hayvanın yürüdüğü yönde oluşur. → İzleri takip etmek yön hakkında fikir verir. → İzlerin yönü, hayvanın gittiği yönü gösterir. Sonuç: İzleri takip ederek hayvanın gittiği yönü ve dolayısıyla yaklaşık yönü bulabiliriz.
Kepçenin ağzına baktığımızda sol tarafımız kuzeyi gösterir. Konuyu pekiştirmek için her gün birkaç dakika çalışmak ve örnekleri tekrar çözmek yararlı olur. Zorlandığımız yerde konuyu baştan okumak da öğrenmeyi hızlandırır.
Bitkilerin yaprakları çoğunlukla güneşe bakan tarafta daha gelişmiştir. Böylece konu hem anlaşılır hem de kalıcı olur.
| Doğal İşaret | Ne Gösterir? | Ne Zaman Bakarız? |
|---|
| Güneş | Doğu yönünü gösterir | Güneş doğarken |
| Gölgenin yönü | En kısa gölge öğle vaktini gösterir | Öğle vaktinde |
| Ağacın yosunlu tarafı | Kuzey tarafını gösterir | Yürürken |
| Yıldızlar | Gece yön bulmamıza yardım eder | Gece vaktinde |
Basit Örnek
Önce basit bir örneğe bakalım.
Örnek 1: Hava yağmurlu. Pusulamız da yanıt vermiyor. Ne yapabiliriz?
Hava yağmurlu. Pusulamız da yanıt vermiyor. Ne yapabiliriz?
- Bulutlu günlerde doğal ipuçları zayıflar.
- Yanlış yöne gitmek tehlikelidir.
- Güvenli bir yerde bekleyip havanın açmasını beklemeliyiz.
Cevap: Kesin bir yön bulunmaz; doğru yön bulunana kadar güvenli bir yerde beklenir.
İleri Örnek
Şimdi biraz daha zor bir örneği çözelim.
Örnek 4: Kar yüzeyinde bir tavşan izi gördük. Bu bize ne söyler?
Kar yüzeyinde bir tavşan izi gördük. Bu bize ne söyler?Cevap anahtarı: 1) Doğru. Yönü bulmak için pusuladan yararlanılabilir. 2) Doğru. Pusula yoksa doğadaki işaretler de yön gösterebilir. 3) Doğru.
Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.
İlgili Konular
Bu konuyu daha iyi öğrenmek için şu konulara da bakabilirsin:
- Bilim İnsanlarının Bilime Katkıları Bilim İnsanlarının Bilime Katkıları konusunu özetleyelim.
- Afetlere Karşı Alınacak Önlemler Afetlere Karşı Alınacak Önlemler konusunu özetleyelim.
- Sanatın Günlük Yaşamdaki Yeri Sanatın Günlük Yaşamdaki Yeri konusunu özetleyelim.
Adım Adım Çözülmüş Örnekler
Bu örneği birlikte adım adım çözelim.
Örnek 1: Hava yağmurlu. Pusulamız da yanıt vermiyor. Ne yapabiliriz?
Hava yağmurlu. Pusulamız da yanıt vermiyor. Ne yapabiliriz?
- Bulutlu günlerde doğal ipuçları zayıflar.
- Yanlış yöne gitmek tehlikelidir.
- Güvenli bir yerde bekleyip havanın açmasını beklemeliyiz.
Cevap: Kesin bir yön bulunmaz; doğru yön bulunana kadar güvenli bir yerde beklenir.
Örnek 2: Güneş, bize göre tam karşıda yükseliyor. Bu saatte hangi yö…
Güneş, bize göre tam karşıda yükseliyor. Bu saatte hangi yöndayız?
- Öğlen güneş en yüksek noktasındadır.
- Türkiye'de öğlen güneş güney yönündedir.
- Güneşin tam karşısı kuzey yönüdür.
Cevap: Bize tam karşıda yükselen güneşin tam karşısında kuzey yönü bulunur.
Kavram Karşılaştırma Tablosu
Aynı konudaki kavramları yan yana koyup karşılaştıralım.
| Kavram | Ne ifade eder | Ayrımı |
|---|
| Güneş sabah doğudan yükselir | öğlen güneyde en yüksek noktadadır. | Güneş doğu noktasından doğar ve batı noktasından batar. |
| Yönü bulmak için pusuladan yararlanılabilir. | Yönü bulmak için pusuladan yararlanılabilir. | Yönü bulmak için pusuladan yararlanılabilir. |
| Pusula yoksa doğadaki işaretler de yön gösterebilir. | Pusula yoksa doğadaki işaretler de yön gösterebilir. | Pusula yoksa doğadaki işaretler de yön gösterebilir. |
| Güneş doğu noktasından doğar ve batı noktasından batar. | Güneş doğu noktasından doğar ve batı noktasından batar. | Güneş doğu noktasından doğar ve batı noktasından batar. |
| Güneş sabah doğudan yükselir, öğlen güneyde en yüksek noktadadır. | Güneş doğu noktasından doğar ve batı noktasından batar. | Güneş doğu noktasından doğar ve batı noktasından batar. |
| Akşam güneş batıdan yükselir ve alçalır. | Güneş doğu noktasından doğar ve batı noktasından batar. | Güneş doğu noktasından doğar ve batı noktasından batar. |
Öğrendiklerimizi Yaşamla Bağlayalım
Her öğrendiğimiz bilgiyi günlük yaşamdan bir durumla eşleştirelim.
| Öğrendiğimiz bilgi | Günlük hayattan örneği |
|---|
| Yönü bulmak için pusuladan yararlanılabilir. | Hava yağmurlu. Pusulamız da yanıt vermiyor. Ne yapabiliriz? |
| Pusula yoksa doğadaki işaretler de yön gösterebilir. | Güneş, bize göre tam karşıda yükseliyor. Bu saatte hangi yöndayız? |
| Güneş doğu noktasından doğar ve batı noktasından batar. | Yıldızlı bir gecede Büyük Ayı'yı gördük. Nasıl yön buluruz? |
| Güneş sabah doğudan yükselir, öğlen güneyde en yüksek noktadadır. | Kar yüzeyinde bir tavşan izi gördük. Bu bize ne söyler? |
Özet
- Doğadan Yararlanarak Yön Bulma konusunu özetleyelim.
- Doğadan yararlanarak yön bulma, pusula olmadan çevredeki doğal işaretleri kullanarak yönü bulmaktır.
- Bu konuda şunları öğreniriz: Yönü bulmak için pusuladan yararlanılabilir.
- Pusula yoksa doğadaki işaretler de yön gösterebilir.
- Güneş doğu noktasından doğar ve batı noktasından batar.
Sık Yapılan Hatalar
Bu derste en sık yapılan hataları bulacaksın. Her satırda üç şey var: hata ne, neden yanlış, doğrusu ne.
- Güneşin doğduğu yönü şaşırmak — neden yanlış: Güneşin doğduğu yön doğu, battığı yön batıdır; bu iki yön karışmamalıdır. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
- Büyük Ayı'yı ters yöne çevirmek — neden yanlış: Kepçenin ağzına baktığımızda sol taraf kuzeyi gösterir, ters yön bulunmaz. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
- Yıldızlara güvenirken gökyüzünü karıştırmak — neden yanlış: Yıldızlar mevsim ve saate göre yer değiştirir, bu yüzden doğru yıldız tanınmadan yön bulunmamalıdır. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
- Bitkilerden çıkarılan sonucu abartmak — neden yanlış: Bitkiler güneşe dönük büyür ama bu, yönü kesin olarak göstermez; yalnızca ipucu verir. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
- Tek başına yön bulmaya güvenmek — neden yanlış: Bulutlu ve yağmurlu günlerde doğal ipuçları zayıflar; o gün telifat uyarısına uyulmalıdır. Doğrusu için yukarıdaki kuralı uygula ve sonucu tekrar kontrol et.
Kendini Dene
Aşağıdaki üç cümle doğru mu, yanlış mı? Önce sen karar ver.
- Yönü bulmak için pusuladan yararlanılabilir. — doğru mu?
- Pusula yoksa doğadaki işaretler de yön gösterebilir. — doğru mu?
- Güneş doğu nodoğru mu?
Cevap anahtarı: 1) Doğruru. 3) Doğru.
Sonra dene: bu konudaki açık uçlu görevi çöz ve puanlama anahtarıyla karşılaştır.
