12. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı
Dil ve Anlatım Bozuklukları — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Anlama dayalı bozuklukları örneklerle tanıyıp adlandırabilir.
- Yapıya dayalı bozuklukları sınıflandırabilir.
- Cümledeki tamlama eksikliklerini tespit edebilir.
- Çatı hatasını gerekçesiyle açıklayabilir.
- Sekiz adımlı düzeltme yöntemini bir metne uygulayabilir.
Önemli noktalar
- Anlama dayalı bozukluklar cümlenin anlamıyla ilgilidir.
- Öge eksikliğinde anlamı tamamlayan öge bulunmaz; örnek olarak Bahçede çiçekler var cümlesi verilebilir.
- Öge fazlalığı aynı anlamı taşıyan gereksiz sözcüktür; yine yeni ifadesi buna örnektir.
- Anlam belirsizliği, cümlenin birden çok anlama gelebilmesidir.
- Anlam kayması, sözcüğün kastedilen anlamın dışında kullanılmasıdır.
- Mantık ve olay dengesizliği, olayların sıraya göre anlatılmamasıdır.
- Tutarsızlık, cümle içinde birbiriyle çelişen durumların bulunmasıdır.
- Yapıya dayalı bozukluklar sözcüklerin yan yana geliş biçimiyle ilgilidir.
- Tamlama eksikliği yapıya dayalı bir bozukluktur; örnek olarak Sana ne demek istediğini anlamadım verilebilir.
- Çatı hatası, işin gerçekten kimin yaptığıyla uyuşmadığı durumdur.
- Gereksiz fiil, olayı anlatmaya yaramayan fiildir.
- Deyim ve atasözü yanlışı, kalıplaşmış ifadenin yarısı değiştirilerek kullanılmasıdır.
- Düzeltme yöntemi sekiz adımdan oluşur ve sırayla uygulanır.
Formüller ve kurallar
- Öge eksikliği: Bahçede çiçekler var. → Bahçede çiçekler açtı.
- Öge fazlalığı (anlam tekrarı): Yine yeni bir fikir. → Yeni bir fikir.
- Tutarsızlık örneği: Bütün öğrenciler sınıfa girmedi.
- Tamlama eksikliği: Sana ne demek istediğini anlamadım. → Sana neyi demek istediğini anlamadım.
- Yanlış anlamda kullanılan sözcük: Suçunu kanıtladı. → Suçunu kanıtlayamadı.
- Anlama dayalı bozukluklar: öge eksikliği, öge fazlalığı, anlam belirsizliği, anlam kayması, mantık ve olay dengesizliği, tutarsızlık.
- Yapıya dayalı bozukluklar: tamlama eksikliği, çatı hatası, gereksiz fiil, yanlış anlamda kullanılan sözcük, deyim-atasözü yanlışı, yapı bozukluğu.
- Düzeltme adımı 1-2: ögeyi belirle, yükleme ne?/neyi?/nasıl? sorularını sor.
- Düzeltme adımı 3-4: anlam tekrarını denetle, olayların sırasını denetle.
- Düzeltme adımı 5-6: anlamın belirli olup olmadığını ve deyim-atasözü kullanımını denetle.
- Düzeltme adımı 7-8: çatı ile özneyi denetle, cümlenin tek ve açık anlam taşıyıp taşımadığını denetle.
Sık yapılan hatalar
- Anlam belirsizliği ile anlam kaymasını karıştırmak: Anlam belirsizliğinde cümle birden çok anlama gelebilir; anlam kaymasında ise sözcük kastedilen anlamın dışında kullanılır.
- Öge eksikliğini öge fazlalığı saymak: Öge eksikliğinde anlamı tamamlayan öge yoktur; öge fazlalığında ise aynı anlamı taşıyan gereksiz sözcük vardır.
- Tamlama eksikliğini anlama dayalı saymak: Tamlama eksikliği yapıya dayalı bir bozukluktur; anlama dayalı olan öge eksikliğidir.
- Çatı hatasını gereksiz fiille karıştırmak: Çatı hatası işin kimin yaptığıyla uyuşmaz; gereksiz fiil ise olayı anlatmaya yaramayan fiildir.
- Deyim-atasözü yanlışını yazım hatası saymak: Kalıplaşmış ifadenin yarısı değiştirilerek kullanılması bir yapı bozukluğudur, yazım hatası değildir.
Hızlı tekrar ipuçları
- Bozukluk bulmadan önce cümlenin öge ve yüklem haritasını çıkar.
- Yükleme ne? neyi? nasıl? sorularını sırayla sor.
- Anlam tekrarı ararken aynı anlamı taşıyan ikinci sözcüğü ara.
- Tutarsızlıkta cümlenin kendi içindeki çelişkiyi bul.
- Çatı hatasında işin sahibini sor, özneyle karşılaştır.
- Düzeltmeyi yaparken sekiz adımı atlama; son adımda tek anlam denetimi yap.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Dil ve Anlatım Bozuklukları konusunun çözümlü sorularını çöz.