12. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı
Şiirde Ölçü ve Nazım Birimi — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Ölçüyü tanımlayarak ölçülü ve ölçüsüz şiiri ayırt edebilir.
- Hece ölçüsünün birimini ve temel özelliklerini açıklayabilir.
- Aruz ölçüsünün tanım düzeyindeki çerçevesini tanıyabilir.
- Mısrayı tanımlayarak nazım ile mısra arasındaki ilişkiyi kurabilir.
- Bir dizedeki hece sayısını sayarak ölçüyü belirleyebilir.
Önemli noktalar
- Ölçü, şiirde hece sayısına dayanan ses düzenidir.
- Düzenli ölçülü şiire ölçülü, düzensiz ölçülü şiire ölçüsüz denir.
- Hece ölçüsünde ölçünün birimi hecedir ve her dizede hece sayısı sabittir.
- Türk halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür.
- Türk şiirinde 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 15 ve 16 heceli ölçüler görülür.
- Heceye geçen adlar arasında Abdurrahim Karahisari, Faruk Nafi Çamlıbel, Ömer Seyfettin, Yakup Kadri Karaoğluoğlu, Mehmet Akif Ersoy ve Nazım Hikmet sayılır.
- Ölçü bozulması ölçüden bilinçli ayrılmadır ve bir hata değildir.
- Aruz Arapça ve Farsça kökenli, esası akdad olan bir ölçüdür.
- Aruzda ölçü çizgisine birim, birimi tanımlayan ilk çizgiye serefe denir.
- Aruzda kafiyeden önce gelen kısma cinâh denir.
- Mısra şiirin en küçük birimidir; nazım mısralar dizisidir.
Formüller ve kurallar
- Ölçü tanımı: hece sayısına dayanan ses düzeni.
- Ölçülü/ölçüsüz ayrımı: düzenli ölçülü şiire ölçülü, düzensiz ölçülü şiire ölçüsüz denir.
- Hece ölçüsü birimi: hece; her dizede hece sayısı sabittir.
- Türk halk şiirinin ölçüsü: 8'li hece ölçüsü.
- Türk şiirinde görülen heceli ölçüler: 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 15, 16.
- Heceye geçen adlar: Abdurrahim Karahisari, Faruk Nafi Çamlıbel, Ömer Seyfettin, Yakup Kadri Karaoğluoğlu, Mehmet Akif Ersoy, Nazım Hikmet.
- Ölçü bozulması: nazımın şiiri havasına uygun olmayan yerde ölçüden bilinçli ayrılması.
- Aruz tanımı: Arapça-Farsça kökenli, esası akdad/fetedir olan ölçü.
- Aruzda ölçü çizgisine birim, birimi tanımlayan ilk çizgiye serefe denir.
- Aruz birim dizilişleri: mübtedâ-fâilât (2), müfâilâtü ma'nâ-müsennâ (3), müsâil-mütelâ (4).
- Aruzda Türkçe sözcükler hece sayısıyla, Arapça-Farsça sözcükler harf sayısıyla ölçülür.
- Kafiyeden önce gelen kısma cinâh denir.
- Mısra tanımı: şiirin en küçük birimi; nazım ise mısralar dizisidir.
Sık yapılan hatalar
- Ölçünün birimini mısra sanmak: Ölçü hece sayısına dayanır ve birimi hecedir; mısra ise şiirin en küçük birimidir.
- Dörtlük düzenini ölçü kanıtı saymak: Dörtlük düzeni tek başına ölçüyü göstermez; hece sayısının sabitliği denetlenmelidir.
- Aruzda birim ile serefeyi karıştırmak: Ölçü çizgisine birim, birimi tanımlayan ilk çizgiye serefe denir.
- Ölçü bozulmasını hata saymak: Ölçü bozulması, şiirin havasına uygun yerde ölçüden bilinçli ayrılmadır.
- Aruzun Türkçede her zaman rahat ölçüldüğünü düşünmek: Arapça-Farsça sözcükler harf sayısıyla, Türkçe sözcükler hece sayısıyla ölçüldüğü için aruz Türkçeye her zaman uymaz.
Hızlı tekrar ipuçları
- Ölçü sorusunda önce her dizedeki hece sayısını say, sonra eşitliği denetle.
- Aruz sorusunda önce ölçünün tanımını, sonra terim çiftini (birim-serefe) hatırla.
- Mısra-nazım ayrımında tek birimi ve bütünü ayırt et.
- Dörtlük görünce hemen karar verme; hece sayısını say.
- Ölçü bozulması sorusunda şiirin havasına uygunluk ölçütünü gerekçe olarak yaz.
- Türk şiirinde görülen heceli ölçüleri liste hâlinde ezberle.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Şiirde Ölçü ve Nazım Birimi konusunun çözümlü sorularını çöz.