12. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Söz Sanatları ve Metin Çözümleme — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Anlam sanatlarını tanımlarıyla birlikte ayırt edebilir.
Özgün bir metin parçasında geçen söz sanatını tespit edip gerekçelendirebilir.
Benzetme ile istiâreyi, teşhis ile tasviri karşılaştırabilir.
Cinas ile hüsn-i talil arasındaki farkı açıklayabilir.
Bir metinde birden çok söz sanatının birlikte bulunduğu durumları çözümleyebilir.

Benzetmede benzetilen varlık açıkça verilir, benzetme gibi ya da kadar bağlaçlarıyla kurulur.
İstiârede benzetme yapılmaz; sözcük başka anlamda kullanılır.
Mecaz-ı mürsel, benzetmede gibi ve kadar bağlaçları kullanılmadan yapılan istiâredir.
Teşhis, insan dışı varlıklara insan özelliği vermektir.
Tenasüpte yinelenen sözcükler benzer seslidir.
Cinas, sözcüğün gerçek anlamıyla değil başka bir anlamıyla söylenmesidir.
Hüsn-i talil güzel olan tarafı över, hüsn-i tağlib çirkin olan tarafı yermekle görev yapar.
Metin çözümlemede gerekçe, sanatın adı ile metinde geçen örneği birlikte içermelidir.

Benzetme ipucu: bir varlığın başkasına benzetilmesi, metinde gibi ya da kadar bağlacı aranır.
İstiâre ipucu: benzetme yapılmadan sözcüğün başka anlamda kullanılması; benzetilen varlık metinde yoktur.
Mecaz-ı mürsel ipucu: benzetme gibi ya da kadar bağlaçları olmadan yapılır.
Teşhis testi: insan dışı varlığın insan eylemi yapıp yapmadığına bakılır.
Tezat testi: karşıt kavramları taşıyan sözcüklerin yan yana gelip gelmediği denetlenir.
Mübalağa testi: olayın olduğundan çok büyük ya da çok küçük gösterilip gösterilmediği aranır.
Tenasüp ölçütü: yinelenen sözcükler benzer seslidir, benzer anlamlı olmaları gerekmez.
Cinas ölçütü: sözcük gerçek anlamıyla değil, ikinci bir anlamıyla kullanılır.
Akrostiş ölçütü: dize başı harfleri birlikte anlamlı bir sözcük ya da ad oluşturur.
Hüsn ayrımı: talil güzel tarafı över, tağlib çirkin tarafı yermekle işe yarar.

Benzetme ile istiâreyi aynı saymak: Benzetmede benzetilen vardır ve gibi ya da kadar bağlacı bulunur; istiârede benzetme yapılmaz.
Cinası yan anlam sanmak: Cinas gerçek anlam dışında ikinci bir anlamın kullanılmasıdır; yan anlam ise zamanla kazanılan anlamdır.
Tenasüpte anlam benzerliğini aramak: Tenasüpte ölçüt ses benzerliğidir; anlamca farklı sözcükler de tenasüp yapabilir.
Mübalağayı yalnızca abartı sanmak: Mübalağa olayı çok büyük göstermek kadar çok küçük göstermek yönünde de olabilir.
Sanatı gerekçesiz yazmak: Her sanat için sanatın adı, metinde geçen örnek ve anlam katkısı birlikte yazılmalıdır.

Her zaman gibi ve kadar bağlaçlarını ara; bulunması benzetmeyi güçlü gösterir.
Sözcüğün gerçek anlamını yerine koyup cümlenin bozulup bozulmadığını denetle.
Birden çok sanat bulduğunda her birini ayrı gerekçeyle yaz.
Aşırılık ölçütü olarak olayın gerçekte ne kadar sürdüğünü karşılaştır.
Hüsn-i talil ile hüsn-i tağlibi metnin genel tutumuna bakarak ayır.
Cinas sorusunda sözcüğün iki ayrı anlamını da yaz, hangisinin kullanıldığını belirt.