Soğuk Savaş ve İki Kutuplu Dünya

Konu Anlatımı

Soğuk Savaş

II. Dünya Savaşı sonrası ABD ile SSCB arasında doğrudan sıcak çatışma olmadan süren siyasi, ekonomik ve askerî rekabettir. Dünya iki kutuplu hâle geldi: kapitalist Batı bloğu ve komünist Doğu bloğu.

Batı Bloğu

ABD öncülüğünde Truman Doktrini ve Marshall Planı ile Avrupa'ya destek sağlandı. 1949'da NATO kuruldu. Amaç, komünizmin yayılmasını engellemekti.

Doğu Bloğu

SSCB öncülüğünde Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri bir araya geldi. 1955'te Varşova Paktı kuruldu. Ekonomik birlik olarak COMECON oluşturuldu.

Krizler

Berlin Ablukası, Kore Savaşı, Küba Füze Krizi ve Vietnam Savaşı Soğuk Savaş'ın önemli gerilim dönemleridir. Nükleer silahlanma yarışı dünyayı tehdit etti.

Türkiye ve Soğuk Savaş

Türkiye, Batı bloğunda yer aldı; 1952'de NATO'ya üye oldu. Kore Savaşı'na asker gönderdi; bu üyelik sürecini etkiledi.

İki Kutupluluğun Kurulması

II. Dünya Savaşı sonrası dünya ABD ile SSCB arasında ikiye bölünmüştür. Bu ayrım ideolojiktir: kapitalizm ile komünizm karşı karşıya gelmiştir. ABD'nin yayılmacılığı durdurma politikasına içleme (containment), bu politikanın ilk açıklaması olan 1947 tarihli karara ise Truman Doktrini denir. Marshall Planı (1948), Batı Avrupa ülkelerine ekonomik yardım yaparak hem yeniden inşayı hem de komünizmin yayılmasını amaçlamıştır. Berlin Blokadası (1948-1949) ve Berlin'in dörde bölünmesi bu gerginliğin ilk büyük sınavı olmuştur.

Askerî Yarıma ve Krizler

NATO 1949'da, karşılık olarak Varşova Paktı 1955'te kurulmuştur. Askerî çatışmalar dolaylı yollardan yaşanmıştır: Kore Savaşı (1950-1953) ve Vietnam Savaşı (1955-1975). 1961'de Berlin Duvarı çizilmiş, 1962'deki Küba Füze Krizi insanlığı nükleer savaşa en çok yaklaştığı an olarak değerlendirilmiştir.

Yumuşama ve Sonrası

1970'lerde yumuşama (détente) politikasıyla silah kontrol anlaşmaları yapılmış, 1975 Helsinki Bildirisi insan haklarını gündeme taşımıştır. 1980'lerde Reagan'ın sertleşmesi ve savunma harcamalarının artması SSCB üzerinde baskı yaratmış, 1985'te göreve gelen Gorbaçov glasnost (açıklık) ve perestroika (yeniden yapılanma) reformlarını başlatmıştır. Soğuk Savaş, 1989 Berlin Duvarı'nın yıkılışı ve 1991 SSCB'nin dağılışıyla sona ermiştir.

Sınav Odaklı Özet

Soğuk Savaş sorularında dört başlık vardır: belgeler (Truman, Marshall, Helsinki), ittifaklar (NATO-Varşova), krizler (Berlin, Küba) ve farklar (glasnost-perestroika). Bir olayı çıkarırken ideoloji ile jeopolitiği birlikte düşün.

Soğuk Savaş Dönemine Dönük İdari ve Siyasi Değişiklikler

1950'lerde Kore Savaşı, Batı ve Doğu Bloklar arasında ilk büyük askerî çatışma olarak kabul edilmiştir. Bu savaşı yöneten ABD, Batı Bloğunun ekonomik ve siyasi desteklerini güçlendirmek amacıyla çeşitli politikalar uygulamıştır. Kore Savaşı sonrasında, Batı Bloğunun ekonomik ve siyasi dayanıklılığı artmış ve komünizm yayılmasını engellemek için daha etkili stratejiler geliştirilmiştir.

1960'lar ve 1970'lerde, Soğuk Savaş döneminde nükleer silahlanma yarışı ve Berlin Duvarı gibi önemli olaylar, dünya üzerindeki gerilimleri daha da artırır. 1975 yılında Helsinki Bildirisi, insan hakları konusunda dünya çapında bir adım olarak kabul edilmiştir. Bu bildiriyi hazırlayan ülkeler, Soğuk Savaş dönemindeki gerilimleri azaltmak için önemli bir strateji olarak kullanmıştır.

Ne Öğreneceğiz

Truman Doktrini, Marshall Planı, NATO, Varşova Paktı ve bloklar arası krizler Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Soğuk Savaş kavramını açıklar.
• ABD ve SSCB bloklarını tanır.
• NATO ve Varşova Paktı'nı karşılaştırır.
• Kriz dönemlerini açıklar.
• Türkiye'nin bloklardaki yerini yorumlar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Soğuk Savaş doğrudan sıcak çatışmaya dönüşmeyen bir rekabettir.
• Marshall Planı ABD'nin ekonomik yardım programıdır.
• Türkiye Batı bloğunda yer alarak NATO'ya üye olmuştur.
• İçleme (containment) politikasının ilk açıklaması Truman Doktrini'dir.
• Marshall Planı ekonomik yardım, NATO askeri ittifaktır.
• Küba Füze Krizi nükleer savaşa en yakın an sayılır.
• Glasnost açıklık, perestroika yeniden yapılanmadır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: NATO ile Varşova Paktı hangi bloklara aittir?

1. NATO ABD öncülüğündeki Batı bloğudur.
2. Varşova Paktı SSCB öncülüğündeki Doğu bloğudur.
3. Sonuç birim ve mertebe kontrolüyle doğrulanır, gerekirse işlem tekrar edilir.

Sonuç/cevap: NATO: Batı | Varşova Paktı: Doğu

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Blok Ayrımı konusunun adımları:

1. NATO ABD öncülüğündeki Batı bloğudur.
2. Varşova Paktı SSCB öncülüğündeki Doğu bloğudur.
3. Sonuç birim ve mertebe kontrolüyle doğrulanır, gerekirse işlem tekrar edilir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

NATO ve Varşova Paktı'nı karıştırmak: NATO Batı, Varşova Doğu bloğudur.

Soğuk Savaş'ı silahlı çatışma sanmak: Doğrudan sıcak savaş yaşanmadı.

Marshall Planı'nı askerî sanmak: Plan ekonomik yardım programıdır.

Marshall Planı'nı askeri ittifak sanmak: O bir ekonomik yardım programıdır.

Kore ile Vietnam'ı aynı dönemde sanmak: Kore 1950-53, Vietnam 1955-75'dir.

Glasnost ile perestroikayı ters yazmak: Glasnost açıklık, perestroika yapısal yenilenmedir.

Kendini Dene

Soru: Soğuk Savaş'ta Batı ve Doğu bloklarını; öncü devletleri, ekonomik ve askerî kuruluşlarını karşılaştırmalı tablo hâlinde açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Batı bloğunda ABD öncülüğünün ve Truman-Marshall çerçevesinin yazılması 4 puan; NATO'nun 1949 kuruluşunun belirtilmesi 3 puan; Doğu bloğunda SSCB öncülüğünün ve COMECON'un yazılması 4 puan; Varşova Paktı'nın 1955 kuruluşunun belirtilmesi 3 puan; karşılaştırmanın düzenli olması 1 puan. Toplam 15 puan.