Uluslararası Örgütler

Konu Anlatımı

Uluslararası Örgütler

Uluslararası örgüt, devletlerin tek başına çözemeyeceği sorunları ortak bir kurumsal düzen içinde çözmek üzere kurduğu yapıdır. Savaşların, ekonomik krizlerin ve göç gibi olayların sınırları aşması, bu tür kurumsal çözümleri zorunlu kılmıştır. Bir örgütün kuruluş amacı, onun hangi sorunu çözmek için var olduğuğunu gösterir; bu yüzden örgütleri tanımak kuruluş gerekçeleriyle başlamak gerekir.

Milletler Cemiyeti ve savaş sonrası düzen

I. Dünya Savaşı sonrasında kurulan Milletler Cemiyeti, bir dünya savaşının bir daha yaşanmaması amacıyla kurulmuştur. Örgütün genel kurulu üye devletlerin temsilcilerinden oluşur ve düzenli aralıklarla toplanır. Örgütün bir genel sekreterliği ve bir yürütme organı bulunur, ancak kendisine ait bir ordu yoktur.

Örgütün en önemli eksiği, aldığı kararların üye devletleri bağlayıcı biçimde bağlamamasıdır. Bir karar alınsa bile üye devletler bunu uygulamayı kendi isteklerine bırakabilmiştir. Ayrıca en güçlü devletlerden birinin üye olmaması, örgütün bütün dünyayı kapsayacak bir güce ulaşmasını engellemiştir. Bu nedenle örgüt, işgalleri önleyememiş ve istenen işlevi yerine getirememiştir.

Birleşmiş Milletler ve yeni düzen

1945'te kurulan Birleşmiş Milletler, İkinci Dünya Savaşı'nın yıkımından sonra uluslararası barışın korunması ve yeni düzenin kurulması amacıyla oluşturulmuştur. Örgütün en güçlü organı Güvenlik Konseyi'dir. Konseilde beş daimî üye bulunur ve bu üyeler kararları engelleme yetkisine sahiptir. Daimî üyelerden birinin kararı engellemesi hâlinde karar yürürlüğe girmez.

Genel Kurul ise bütün üye devletlerin katıldığı bir organ olarak kriz anlarında tartışma ve karar alma işlevi görür. Ekonomik ve Sosyal Konsey, insani haklar konularını; Uluslararası Adalet Mahkemesi ise devletler arasındaki uyuşmazlıklara bakmayı görevli kabul edilmiştir. İnsan haklarına ilişkin uluslararası düzenlemeler, örgütün çalışma alanlarının yalnızca güvenlikle sınırlı olmadığını göstermiştir.

Bölgesel örgütler ve blok yapıları

Devletler, ortam coğrafyayı ve çıkarları paylaştıkları için bölgesel örgütler kurmuştur. Bu örgütlerin bir bölümü ekonomik bütünleşmeyi amaçlar: ortak pazar kurmak, gümrük engellerini kaldırmak ve iş gücü dolaşımını kolaylaştırmak. Bir bölümü ise askerî savunmayı hedefler. İki bloğa karşılık kurulan savunma ittifakları, savaş sonrası dönemin iki kutbu arasındaki rekabetin askerî yansıması olmuştur.

Örgütler arası rekabet, bazen iş birliği biçiminde sonuçlanmış ve 1990'lardan sonra eski blok yapısı yerini iş birliğine açık kurumsal ağlara bırakmıştır. Bu değişim, örgütsel yapıların sabit olmadığını ve ihtiyaçlara göre yeniden kurulabileceğini göstermiştir.

Örgütlerin işlevleri ve sınırları

Uluslararası örgütler; bilgi toplama, standart belirleme, eğitim ve teknik yardım sağlama, anlaşmazlıkları görüşme yoluyla çözme ve ortak projeler yürütme işlevlerini üstlenir. Bir örgütün etkinliği, bu işlevleri ne kadar yerine getirdiğiyle ölçülür. Üye sayısı fazla olmak tek başına etkinlik kanıtı değildir.

Örgütlerin sınırları da vardır. Üye devletlerin kararları kabul etmemesi, örgütlerin uygulama gücünü zayıflatır. Ayrıca büyük devletlerin bir örgütü tek başına şekillendirmesi, örgütün tarafsız algılanmasını zorlaştırabilir. Bu nedenle örgütler, denetim ve hesap verme işlevlerini güçlendirdikçe toplumsal güvenilirliklerini artırmaktadır.

Ne Öğreneceğiz

Milletler Cemiyeti'nden Birleşmiş Milletler'e uzanan çizgide uluslararası örgütlerin kuruluş amacını, yapısını ve işlevlerini inceler. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Uluslararası örgütlerin hangi sorunları çözmek üzere kurulduğunu açıklar.
• Milletler Cemiyeti ile Birleşmiş Milletler arasındaki yapı ve işlev farklarını karşılaştırır.
• Bölgesel ittifak ve örgütlerin kuruluş gerekçelerini değerlendirir.
• Bir örgütün etkinliğini kararlarının uygulanabilirliği üzerinden ölçer.
• Uluslararası örgütlerle Türkiye arasındaki ilişkileri kronolojik olarak sıralar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Milletler Cemiyeti'nin kararları üye devletleri bağlamıyordu ve uygulatacak bir ordusu yoktu.
• Birleşmiş Milletler'in temel organı Genel Kurul, bütün üye devletlerin eşit katılımıyla çalışır.
• Güvenlik Konseyi'nin daimî üyeleri, diğer üyelerin aksine kararları veto edebilir.
• Bölgesel örgütler, ortak coğrafi ve ekonomik çıkarları düzenlemek amacıyla kurulmuştur.
• Uluslararası antlaşmalar, iç hukukta bağlayıcı nitelik taşır ve devletleri uygulamakla yükümlü kılar.
• Bir örgütün etkinliği, üye sayısından çok kararlarının uygulanma oranıyla ölçülür.
• Sivil toplum kuruluşları, örgütlerin kararlarını izleyerek kamuoyu bilgilendirir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bir örgüt yılda çok sayıda karar almış, ancak kararların küçük bir bölümü uygulanmıştır. Bu örgütün etkinliği hakkında ne söylenir?

1. Üye sayısı ve karar sayısı örgütün görünürlüğünü artırır.
2. Uygulanmayan kararlar üye devletlerin iç kararlarıyla çelişebilir.
3. Bu nedenle etkinlik, uygulama oranı üzerinden ölçülmelidir.

Sonuç/cevap: Örgüt görünür olsa da kararlarının çoğu uygulanmadığı için fiilî etkinliği düşüktür.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Uluslararası bir örgütün kararlarının halk üzerindeki etkisi nasıl izlenebilir?

1. Kararlar resmî belgelerde yayımlanır.
2. Sivil toplum kuruluşları bu kararları inceleyip raporlar yayımlar.
3. Bu raporlar kamuoyunun örgüt faaliyetlerini izlemesini sağlar.

Sonuç/cevap: Sivil toplum kuruluşlarının denetim ve bilgilendirme faaliyetleriyle izlenir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Bir örgütün etkinliği konusunun adımları:

1. Üye sayısı ve karar sayısı örgütün görünürlüğünü artırır.
2. Uygulanmayan kararlar üye devletlerin iç kararlarıyla çelişebilir.
3. Bu nedenle etkinlik, uygulama oranı üzerinden ölçülmelidir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Her uluslararası örgütün aynı işi yaptığını düşünmek: Örgütler barış güvenliği, ekonomik bütünleşme, savunma veya adalet gibi farklı işlevler üstlenir; bu yüzden "uluslararası örgüt" kavramı tek bir işlevi ifade etmez.

Bir örgütün etkinliğini yalnızca üye sayısıyla ölçmek: Üye sayısı arttığı hâlde kararlar uygulanmıyorsa örgütün fiilî ağırlığı düşüktür; asıl ölçüt kararların uygulanma oranıdır.

Veto yetkisini kararın alınmasını engelleyen bir araç sanmak: Veto, kararın alınmasını değil yürürlüğe girmesini durdurur; bu ayrım iki kavramın karıştırılmasına yol açar.

Antlaşmayı imzalamayı uygulama yeterli saymak: İmza, onay ve uygulama birbirinden farklı aşamalardır; her aşamanın kendine özgü hukuki sonucu vardır.

Özet

Uluslararası örgütler, devletlerin tek başına çözemediği sorunları ortak bir kurumsal düzenle paylaşmak üzere kurulmuştur. I. Dünya Savaşı sonrasında Milletler Cemiyeti, bağlayıcı olmayan kararları ve uygulayacak ordusu olmaması nedeniyle istenen işlevi yerine getirememiştir. 1945'te kurulan Birleşmiş Milletler ise Güvenlik Konseyi'nin veto yetkisi, Genel Kurul'un tartışma yetkisi ve İnsan Hakları düzenlemeleriyle daha geniş bir çerçeve oluşturmuştur. NATO ve VARŞOVA Paktı gibi blok örgütleri askerî güvenliği; AB gibi bölgesel örgütler ise ekonomik bütünleşmeyi amaçlamıştır. Bir örgütün başarısı, kurucu metnindeki amacı ne kadar uyguladığıyla ölçülür.

Kendini Dene

Soru: Milletler Cemiyeti'nin istenen barışı sağlayamadığı düşünülüyorsa, bu durumun nedenlerini iki temel başlıkta açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: kararların bağlayıcı olmaması 3 puan; uygulatacak bir ordunun bulunmaması 3 puan; büyük devletlerden birinin üye olmaması 2 puan; genel bir değerlendirme cümlesi 2 puan. Toplam 10 puan.