İki Savaş Arası Dönem

Konu Anlatımı

Dönem Tanımı ve Kronolojik Çerçeve

I. Dünya Savaşı'nın 11 Kasım 1918'de imzalanan ateşkesle sona ermesinden 1 Eylül 1939'da II. Dünya Savaşı'nın başlamasına kadar geçen yaklaşık yirmi bir yıllık süreye iki savaş arası dönem adı verilir. Bu yıllar, imparatorlukların dağıldığı, yeni devletlerin kurulduğu ve barış düzeninin yeniden inşa edilmeye çalışıldığı bir geçiş dönemidir. Dönemi anlamak için olayları tek tek ezberlemek yerine neden-sonuç zinciri kurmak gerekir: ağır barış koşulları hoşnutsuzluğu, hoşnutsuzluk ekonomik krizle birleşince otoriter rejimleri, otoriter rejimlerin silahlanması ise yeni savaşı doğurmuştur.

Dönemin üç ana ekseni şunlardır: birinci eksende Versay Antlaşması'nın kurduğu yeni siyasi harita, ikinci eksende Milletler Cemiyeti'nin uluslararası anlaşmazlıkları barışla çözme denemesi, üçüncü eksende ise 1929 Ekonomik Buhranı ile hızlanan totaliter rejim yükselişi yer alır. Bu üç ekseni ayrı ayrı öğrenip sonra birleştirmek, hem kalıcı öğrenmeyi hem de soru çözüm hızını artırır.

Paris Barış Konferansı ve Antlaşmalar

I. Dünya Savaşı sonunda toplanan Paris Barış Konferansı'nın en önemli sonucu 28 Haziran 1919'da imzalanan Versay Antlaşması olmuştur. Antlaşmaya göre Almanya savaşın tek sorumlusu ilan edildi, tazminat ödemeye mahkûm edildi, ordusu 100 bin kişiyle sınırlandırıldı, denizaltı ve ağır silahları yasaklandı; Alsace-Lorraine Fransa'ya, Polonya koridoru Polonya'ya verildi, Danzig serbest şehir ilan edildi ve Ren Bölgesi askersizleştirildi. Ağırlıklı koşullar Almanya'da derin bir hoşnutsuzluk ve intikam duygusu yarattı; bu duygu, ileride nazizmin yükselişinin en önemli zeminlerinden biri oldu.

Konferansta Almanya dışındaki devletlerle de ayrı antlaşmalar imzalandı: Avusturya ile Saint-Germain (1919), Bulgaristan ile Neuilly (1919), Macaristan ile Trianon (1920) ve Osmanlı Devleti ile Sevr (10 Ağustos 1920). Sevr, Osmanlı topraklarını bölüşmüş, millî egemenliği sınırlamıştı; bu antlaşma Mustafa Kemal Paşa önderliğindeki millî direnişle tanınmadı ve yerini 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması'na bıraktı. ABD Senatosu ise Versay Antlaşması'nı ve Milletler Cemiyeti üyeliğini onaylamadığı için ABD bu düzende resmen yer almadı.

Milletler Cemiyeti: Beklenti ve Sınırlılıklar

Milletler Cemiyeti 10 Ocak 1920'de merkezi Cenevre olan bir uluslararası kuruluş olarak kuruldu; amacı silahsızlanmayı sağlamak, saldırganlığı önlemek ve anlaşmazlıkları barış yoluyla çözmektir. Ancak kararlarının bağlayıcı olmaması, ordusunun bulunmaması, oy birimiyle karar alması ve en güçlü devletlerden biri olan ABD'nin üye olmaması kurumu daha kuruluşundan itibaren zayıf bıraktı. Cemiyet, sorun çıktığında karar alabilen ama uygulatamayan bir yapı hâline geldi.

Cemiyetin başarısızlığı en açık biçimde Uzak Doğu ve Afrika'da görüldü: Japonya 1931'de Mançurya'yı işgal ettiğinde ve İtalya 1935'te Habeşistan'ı işgal ettiğinde cemiyet yalnızca kınama ve yaptırım tartışmasıyla yetindi, işgalleri önleyemedi. 1933'te Japonya, ardından 1934'te Almanya cemiyetten çekildi. Bu gelişmeler, uluslararası güvenliğin yalnızca iyi niyetle değil, kararları uygulatacak güçle sağlanabileceğini gösterdi.

1929 Ekonomik Buhranı

24 Ekim 1929'da ABD'de borsanın çökmesiyle başlayan kriz, Kara Perşembe adıyla anılmış ve kısa sürede tüm dünyaya yayılmıştır. ABD'deki üretimin ve tüketimin düşmesi, Avrupa'ya verilen kredilerin geri çekilmesi, ihracatın çökmesi ve tarımsal gelirlerin düşmesi işsizliği patlatmıştır. Devletler korumacılık siyasetine yönelmiş, gümrük vergilerini artırarak pazarlarını kapatmış, bu da dünya ticaretini daha da daraltmıştır.

Krizin siyasi sonucu en dramatik biçimde Almanya'da görülmüştür: işsizlik ve yoksulluk ortamında seçimlerde oylarını artıran Nazi Partisi Ocak 1933'te iktidara gelmiştir. Ekonomik buhran, demokrasilerin yıprandığı, devletin ekonomiye müdahalesinin güçlendiği ve otoriter eğilimlerin hızlandığı bir dünya yaratmıştır. Bu nedenle krizi yalnızca bir borsa olayı olarak değil, II. Dünya Savaşı'nı hazırlayan siyasi bir dönüm noktası olarak görmek gerekir.

Totaliter Rejimlerin Yükselişi

1920 ve 1930'lu yıllarda üç ana totaliter rejim öne çıkmıştır. İtalya'da Benito Mussolini, Ekim 1922'de Roma Yürüyüşü'nün ardından iktidarı ele geçirerek faşist düzeni kurmuştur; tek parti, lider kültü, korporatist ekonomi ve militarist dış siyaset bu rejimin temel özellikleridir. Almanya'da Adolf Hitler Ocak 1933'te şansölye olmuş, Reichstag Yangını sonrası istisnai yetkiler almış, Nürnberg Yasaları ile ayrımcılığı yasallaştırmış ve Versay'ı adım adım ihlal ederek savaşa hazırlanmıştır. SSCB'de Josef Stalin ise planlı ekonomiye geçişi zorunlu kılmış; 1928'den itibaren uygulanan beş yıllık planlarla ağır sanayi hızla büyürken tarım kolhozlaştırılmış, köylülük zorla dönüştürülmüştür.

Üç rejimin de ortak yanı bireyin devlete tam bağımlı kılınması, muhalefetin baskı altına alınması, ordunun ve silahlanmanın güçlendirilmesi ile dışa dönük saldırgan bir söylemdir. Fark ise ideolojilerindedir: faşizmde ulusal yeniden doğuş, nazizmde ırk üstünlüğü, komünizmde sınıf mücadelesi temelidir. Sınavlarda bu rejimlerin ülke, ideoloji ve lider üçlüsü en sık eşleştirilen bilgi grubudur.

Uzak Doğu ve Afrika'da Saldırganlık

1930'lu yılların ilk yarısında Asya ve Afrika'da yaşanan iki işgal, uluslararası düzenin çöktüğünü göstermiştir. Japonya, 1931'de Mukden Olayı'nı bahane ederek Çin'in Mançurya bölgesini işgal etmiş ve 1932'de kukla Mançukuo devletini kurmuştur. Milletler Cemiyeti'nin görevlendirdiği Lytton Komisyonu işgali haksız bulmasına rağmen Japonya karara uymamış ve 1933'te cemiyetten çekilmiştir. İtalya ise 1935-1936 yıllarında Habeşistan'ı ele geçirmiş, Cemiyet'in kısmi yaptırımları İtalya'nın petrol ve kömür ihtiyacını karşılayan ülkelerin bu ticareti sürdürmesi nedeniyle etkisiz kalmıştır.

Bu iki örnek birlikte değerlendirildiğinde şu sonuç ortaya çıkar: saldırgan bir devlet cezalandırılmadığında diğer saldırganlar da cüretlenir. Almanya 1936'da Ren Bölgesi'ne asker sokmuş, Avusturya'yı 1938'de ilhak etmiş, Münih Konferansı sonrası Çekoslovakya'nın bir parçasını almış ve 1 Eylül 1939'da Polonya'yı işgal ederek II. Dünya Savaşı'nı başlatmıştır.

Dönem Kronolojisi Tablosu

Sınav Odaklı Değerlendirme

Sınavda bu dönemi büyük ölçüde üç soru tipiyle ölçer: birincisi tarih-olay eşleştirme, ikincisi bir olayın sebep-sonuç ilişkisiyle açıklanması, üçüncüsü verilen bir belge ya da ifadenin hangi gelişmeye ait olduğunun belirlenmesi. Çözümde izlenecek yol şöyledir: önce soruda geçen anahtar kelime işaretlenir, ardından yalnızca o anahtar kelimeye uyan tek gelişmeyi sağlayan şık aranır. Dönemin tüm sorularında ağır barış koşulları → hoşnutsuzluk → buhran → otoriter rejim → saldırganlık → yeni savaş zinciri anahtar kabul edilmelidir; hangi şıkta bu zincirin halkası eksikse o şık eleme yoluyla dışlanır.

Ne Öğreneceğiz

Versay düzeni, Milletler Cemiyeti, 1929 Ekonomik Buhranı ve totaliter rejimlerin yükselişi Bu konuda ögrenme çıktıları:

• I. Dünya Savaşı sonrası kurulan barış düzeninin temel unsurlarını açıklar.
• Milletler Cemiyeti'nin kuruluş yapısını ve etkisiz kalma nedenlerini değerlendirir.
• 1929 Ekonomik Buhranı'nın dünya siyasetine etkisini neden-sonuç ilişkisiyle yorumlar.
• Faşizm, nazizm ve stalinizmin benzerlik ve farklılıklarını karşılaştırır.
• Uzak Doğu ve Afrika'daki saldırgan gelişmelerin savaşa giden yolu nasıl açtığını analiz eder.
• Dönemin gelişmelerini kronolojik sıraya yerleştirerek dönemler arası ilişki kurar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Versay Antlaşması ağır tazminat ve toprak kayıplarıyla Almanya'da intikam duygusunu besledi.
• Milletler Cemiyeti kararları bağlayıcı değildi, ordusu yoktu ve ABD üye olmadı.
• 1929 Ekonomik Buhranı korumacılığı yaygınlaştırdı, işsizliği artırdı ve otoriter rejimleri güçlendirdi.
• Faşizm İtalya-Mussolini, nazizm Almanya-Hitler, stalinizm SSCB-Stalin üçlüsü eşleştirilmelidir.
• Mançurya ve Habeşistan işgalleri Milletler Cemiyeti'nin yaptırım gücünün yetersizliğini gösterir.
• Dönemin olayları savaş sonrası barış düzeni ile savaşa giden yol ayrımı içinde okunmalıdır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Aşağıdaki gelişmelerden hangisi diğerlerinden önce gerçekleşmiştir: Versay Antlaşması'nın imzalanması, Sevr Antlaşması'nın imzalanması, Milletler Cemiyeti'nin kurulması, Hitler'in şansölye olması?

1. Adım 1: Her gelişmenin tarihi not edilir: Versay 28 Haziran 1919, Milletler Cemiyeti 10 Ocak 1920, Sevr 10 Ağustos 1920, Hitler Ocak 1933.
2. Adım 2: Tarihler küçükten büyüğe sıralanır: Versay, Milletler Cemiyeti, Sevr, Hitler.
3. Adım 3: Sıralamada en başta yer alan gelişmeye karşılık gelen şık cevap olarak seçilir.

Sonuç/cevap: Cevap: Versay Antlaşması'nın imzalanması diğer gelişmelerden önce gerçekleşmiştir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Sevr ile Versay'ı aynı antlaşma gibi değerlendirmek: Versay Almanya ile 1919'da, Sevr Osmanlı ile 1920'de imzalanmıştır; tarih, taraf ve koşullar farklıdır.

Milletler Cemiyeti'ni güçlü bir güvenlik örgütü sanmak: Kararları bağlayıcı değildi, ordusu yoktu ve ABD üye olmadığından yaptırım üretilemedi.

1929 Buhranı'nı yalnızca ABD sorunu sanmak: Kriz Avrupa'ya verilen kredilerin kesilmesi ve korumacılıkla tüm dünyayı sarmış, siyasi sonuçları Almanya'da daha ağır olmuştur.

Totaliter rejimleri aynı ideoloji sanmak: Faşizm, nazizm ve komünizm farklı ideolojilere dayanır; ortaklıkları yönetim biçimlerindedir.

Kronolojide Milletler Cemiyeti'ni Versay'dan önce koymak: Cemiyet 10 Ocak 1920'de kurulmuştur, Versay ise 28 Haziran 1919'da imzalanmıştır.

Özet

İki savaş arası dönemde Versay Antlaşması yeni siyasi haritayı çizerken Milletler Cemiyeti kalıcı barışı amaçlamış, fakat kararlarının bağlayıcı olmaması ve önemli devletlerin dışarıda kalması yüzünden etkisiz kalmıştır. 1929 Ekonomik Buhranı işsizliği ve güvensizliği artırarak İtalya, Almanya ve SSCB'deki totaliter rejimleri güçlendirmiştir. Mançurya ve Habeşistan işgallerinin cezalandırılmaması saldırgan devletleri cüretlendirmiş, Avrupa'daki silahlanma ve antlaşma ihlalleri II. Dünya Savaşı'nın zeminini hazırlamıştır.

Kendini Dene

Soru: I. Dünya Savaşı sonrası kurulan barış düzeninin (Versay Antlaşması, Milletler Cemiyeti, ekonomik koşullar) II. Dünya Savaşı'na nasıl zemin hazırladığını neden-sonuç zinciriyle açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Versay'ın ağır tazminat, toprak kaybı ve 100 bin kişilik ordu sınırının Almanya'da intikam duygusu yarattığının yazılması 4 puan; Milletler Cemiyeti'nin bağlayıcı olmayan kararları ve ordusuzluğunun caydırıcılığı azalttığının belirtilmesi 4 puan; 1929 Buhranı'nın işsizlik ve korumacılıkla otoriter rejimleri güçlendirdiğinin yazılması 4 puan; üç nedenin yayılmacı politikalarla birleşmesinin savaşı doğurduğunun özetlenmesi 3 puan. Toplam 15 puan.