Atatürk Döneminde İç ve Dış Siyasi Gelişmeler

Konu Anlatımı

İç Siyaset: Yeni Düzenin Kuruluşu

Saltanat 1 Kasım 1921'de kaldırılmış, Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edilerek egemenlik kayıtsız şartsız millete geçmiştir. Ardından 3 Mart 1924'te halifelik kaldırılmış, din ile devlet işlerinin ayrılması sağlanmıştır. 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, 1930'da ise Serbest Cumhuriyet Fırkası kurularak çok partili hayata geçiş denemesi yapılmış, ancak bu denemeler kısa sürede sona ermiş ve tek parti düzenine dönülmüştür.

İsyanlar ve Güvenlik

1925'te çıkan Şeyh Sait isyanının bastırılmasında İstiklal Mahkemeleri etkili olmuştur. Dönemin güvenlik anlayışı, devletin bütünlüğünü ve yeni düzeni korumak üzerine kurulmuştur. 1930 Menemen olayı da aynı çerçevede değerlendirilmiş, düzenin sağlanmasına yönelik kararlar alınmıştır. Bu süreçte partilerin kurulması ve kapatılması, siyasi istikrarın öncelenmesiyle açıklanır.

Dış Siyaset: Barış ve Tarafsızlık

Dış politika barışçı ve tarafsız bir çizgide ilerlemiştir. Doğuda Moskova (1921) ve Kars (1921) antlaşmalarıyla sınır güvenliği sağlanmıştır. Balkan Antantı (1934) ve Saadabad Paktı (1937) çevre ülkelerle iş birliğini güçlendirmiştir. Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936) ve Locarno Antlaşması'na katılım (1936) ise uluslararası statü kazandırmıştır.

Hatay ve Savaş Öncesi Dönem

Hatay sorunu, 1930'ların başında gündeme alınmış; bölgenin kültürel yapısı ve halk iradesi dikkate alınarak politika yürütülmüştür. Böylece dış politikada toprak bütünlüğü, barış ve uluslararası iş birliği bir arada götürülmüştür. Dönemin genel niteliği, içte istikrar dışta ise uzlaşmacılıktır.

İlişkilendirme

İç siyasette kurulan düzen dış politikaya güç vermiş, dışarıdan gelen tanınma ise içerdeki reformların sürekliliğini sağlamıştır. Örneğin Cumhuriyet'in ilanı, dış antlaşmalarda muhatap alınan bir yönetimin varlığını göstermiş; barışçı politika ise içerdeki kalkınma çabasına zaman kazandırmıştır.

Çok Partili Denemelerin Değerlendirmesi

1924 ve 1930'daki denemeler, tek parti düzeninin sorgulandığını göstermekle birlikte ülkedeki siyasi olgunlaşma sürecinin de habercisidir. Ekonomik sıkıntılar ve toplumsal beklentiler, farklı seslerin Meclis'te temsil edilmesini gündeme getirmiştir. Her iki denemede de devletin bütünlüğü ve reformların sürekliliği öncelenmiştir. Dönemi okurken partilerin kapanmasını bir geri çekilme değil, koşulların gerektirdiği bir duraklama olarak değerlendirmek ve seçim sisteminin zamanla olgunlaştığını görmek gerekir.

Yeni Düzenin Kuruluşu ve Siyasi İstikrarın Temelleri

1921 yılında Saltanatın kaldırılması, Cumhuriyetin ilan edilmesi ve 1924'te halifelikin kaldırılması, Türkiye'de yeni siyasi düzenin kurulması sürecini temel almıştır. Bu süreçte, din ile devlet işlerinin ayrılması, toplumsal ve siyasi yapıyı yeniden düzenlemek amacıyla gerçekleştirilmiştir. 1924 yılında Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurulması, çok partili sistemdeki ilk deneme olarak kabul edilirken, bu denemelerin kısa süre içinde sona ermesi, Türkiye'de tek parti düzenin devam etmesini sağlamıştır. Bu durum, dönemin iç siyasetindeki istikrarı korumak için önemli bir adım olmuştur.

İstiklal Mahkemeleri, 1925 yılında Şeyh Sait isyanını bastırmak için etkinlik göstermiş ve devletin bütünlüğünü korumak amacıyla kurulmuştur. Bu mahkemeler, dönemin güvenlik anlayışını şekillendirmekte ve siyasi istikrarın sağlanmasında rol oynamıştır. Ayrıca, 1930 Menemen olayı gibi diğer güvenlik sorunları da aynı çerçevede değerlendirilerek çözümler üretmiştir. Bu süreçte, partilerin kurulması ve kapatılması, siyasi istikrarın öncelenmesiyle açıklanır ve dönemin iç siyasetini anlamak için kritik öneme sahiptir.

Ne Öğreneceğiz

Cumhuriyet'in ilanından çok partili denemelere kadar iç siyaseti ve barışçı dış politikanın araçlarını açıklar. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Cumhuriyet'in ilanı ile birlikte iç siyasette kurulan düzeni açıklar.
• Saltanat, halifelik ve isyanların yönetim üzerindeki etkisini yorumlar.
• Çok partili hayata geçiş denemelerini değerlendirir.
• Dış politikada izlenen barışçı politikanın araçlarını sıralar.
• İç ve dış gelişmeleri birbirleriyle ilişkilendirerek dönemin bütünlüğünü çıkarır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Cumhuriyet ilanıyla egemenlik millete geçmiştir.
• Halifeliğin kaldırılması laik düzenin önünü açmıştır.
• İstiklal Mahkemeleri 1925 isyanının bastırılmasında etkili olmuştur.
• Çok partili denemeler 1924 ve 1930'da sınırlı kalmıştır.
• Dış politika barışçı ve tarafsızdır; antantlar güvenlik sağlamıştır.
• Montrö ile Boğazlar üzerindeki egemenlik pekişmiştir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Saltanatın kaldırılması, Cumhuriyet ve halifeliğin kaldırılması olaylarını sıralayınız.

1. Adım 1: Saltanat 1 Kasım 1921'de kaldırılmıştır.
2. Adım 2: Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edilmiştir.
3. Adım 3: Halifelik 3 Mart 1924'te kaldırılmıştır.

Sonuç/cevap: Cevap: Saltanat (1921), Cumhuriyet (1923), halifelik (1924)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: İç istikrar dış politikayı nasıl etkilemiştir?

1. Adım 1: Yeni yönetim tanınan bir muhatap hâline gelir.
2. Adım 2: Antlaşmalarla sınır güvenliği sağlanır.
3. Adım 3: Dışarıdan gelen destek reformları hızlandırır.

Sonuç/cevap: Cevap: İç düzen, dış politikayı güçlendirmiştir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Sıralama konusunun adımları:

1. Adım 1: Saltanat 1 Kasım 1921'de kaldırılmıştır.
2. Adım 2: Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edilmiştir.
3. Adım 3: Halifelik 3 Mart 1924'te kaldırılmıştır.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Halifelik ile saltanatı karıştırmak: saltanat 1 Kasım 1921, halifelik 3 Mart 1924'te kaldırılmıştır.

Cumhuriyet ile inkılapların tarihini aynı güne sığdırmak: inkılapların çoğu 1924-1937 arasında alınmıştır.

Partileri kuruluş yıllarıyla karıştırmak: Terakkiperver 1924, Serbest Cumhuriyet 1930'da kurulmuştur.

Dış politikayı yayılmacı sanmak: dönemin dış politikası barışçı, tarafsız ve antantlara dayalıdır.

Özet

Saltanatın kaldırılması ve Cumhuriyet'in ilanıyla içte yeni düzen kurulmuş, halifeliğin kaldırılması laikliği güçlendirmiştir. Çok partili hayata geçiş denemeleri sınırlı kalmış, dış politika ise Balkan Antantı, Saadabad ve Montrö ile barışçı ve tarafsız bir çizgide yürütülmüştür. İç istikrar ile dış politika birbirini besleyen iki ayağdır.

Kendini Dene

Soru: Atatürk döneminde iç siyasette kurulan düzeni (saltanat, Cumhuriyet, halifelik, partiler) tarihleriyle birlikte açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Saltanatın 1 Kasım 1921'de kaldırılmasının yazılması 3 puan; Cumhuriyet'in 29 Ekim 1923 ilanının belirtilmesi 3 puan; halifeliğin 3 Mart 1924'te kaldırılmasının laiklik açısından değerlendirilmesi 4 puan; 1924 ve 1930 partilerinin kuruluş ve kapanışının yazılması 4 puan; iç istikrar ile dış politikanın ilişkilendirilmesi 1 puan. Toplam 15 puan.