Öğrenme ve Koşullandırma Türleri

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz

Bu bölümde öğrenmenin ne olduğunu, deneyimle davranışta görece kalıcı değişime nasıl yol açtığını ve temel koşullandırma türlerini öğreneceksin. Koşullandırma kavramlarını günlük yaşamın somut örnekleriyle açıklamayı hedefliyoruz.

Ön bilgi

Öğrenme, deneyim sonucu davranışta ortaya çıkan görece kalıcı değişmedir. Konuyu anlamak için birkaç temel terimi belirtelim:

• Uyaran: organizmada tepkiyi harekete geçiren olgu ya da nesnedir.
• Pekiştirme: bir davranışın gösterilme olasılığını artıran sonuçtur.
• Model: taklit edilecek davranışı sergileyen kişidir.

Kavramlar ve Temel Tanımlar

Klasik koşullandırmada iki uyaran birleştirilerek yeni bir tepki oluşur; başlangıçta nötr olan bir uyaran güçlü bir uyararla tekrar eşlendikçe artık tek başına da benzer tepkiyi başlatır. Uyarım genellemesi koşullu uyarana benzeyen uyaranlara da aynı tepkinin gösterilmesidir, söndürme ise koşullu uyaran beklenen olay gelmediğinde art arda sunulunca tepkinin azalmasıdır. İşlemsel koşullandırmada davranışın sonuçları, o davranışın yeniden gösterilip gösterilmeyeceğini belirler; artırıcı sonuç pekiştirme, azaltıcı sonuç söndürme işlevi görür. Gözlemle dayalı öğrenme ise doğrudan deneyim ya da ödül olmadan, bir modeli izleyerek ve benimseyerek gerçekleşir.

Basit örnek

Bir öğrenci çalıştığında olumlu sonuç alırsa çalışma davranışı daha sık tekrar eder ve zamana daha çok ayırmaya başlar. Burada çalışma davranışı sonucuna bağlı olarak güçlenmiştir; işlemsel koşullandırma olduğu gibi davranış, onu izleyen sonuçlarla şekillenir.

Adım adım çözüm

Bir davranışı koşullandırma açısından açıklarken şu sırayı izle: önce davranışı ve onu tetikleyen uyaranı belirt, ardından etkinin davranıştan önce mi sonra mı geldiğini not al, sonra sonucun davranışı artırıp artırmadığını yorumla, en sonunda klasik mi işlemsel mi olduğuna karar ver.

İleri örnek

Küçük bir kardeş, abisinin saygılı davrandığını görünce benzer davranışlar sergilemeye başlar; burada doğrudan ödül yaşaması gerekmez. Davranışı model olarak görüp benimsediği için gözlemle dayalı öğrenme söz konusudur. Bu durum, öğrenmenin yalnız doğrudan deneyimle sınırlı olmadığını gösterir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Aşağıdaki tablo pekiştirme ve ceza türlerini davranış ve sonuç açısından karşılaştırır:

Sık yapılan hatalar

En sık yapılan hata negatif pekiştirmeyi ceza ile karıştırmaktır; negatif pekiştirme hoş olmayan bir şeyi kaldırarak davranışı artırır, ceza ise azaltmayı hedefler. Klasik koşullandırmada etkinin davranıştan önce verildiğini, işlemsel koşullandırmada ise sonucun davranıştan sonra geldiğini gözden kaçırmak da yaygındır. Söndürmeyi yalnız unutma olarak görmek ise yanıltıcıdır; o, pekiştirmenin sona ermesine bağlı bir süreçtir.

Özet

Öğrenme, deneyim sonucu davranışta görülen görece kalıcı değişimdir. Klasik koşullandırma uyaranları birleştirerek yeni tepkiler oluştururken, işlemsel koşullandırma davranışın sonuçlarına odaklanır ve bu sonuç davranışın tekrarını artırıcı ya da azaltıcı olabilir. Uyarım genellemesi ile söndürme bu sürecin temel olaylarıdır. Gözlemle dayalı öğrenme ise modelin etkisiyle doğrudan deneyim olmadan ortaya çıkar. Bu bölümde koşullandırma türlerini pekiştirme ve ceza ayırtıyla birlikte günlük örneklerle ele aldık.

Kendini dene

Kendi yaşamından bir alışkanlık seç; bu alışkanlığın artmasına neden olan sonucu yaz ve sonucun pozitif pekiştirme mi negatif pekiştirme mi yoksa ceza mı olduğuna karar ver.