Yapım Denetimi ve Saha Kontrolü

Konu Anlatımı

Denetimin tanımı ve amacı

Yapım denetimi, bir tesisat işinin proje dokümanlarına, kontrol listesine ve kabul ölçütlerine uygun yürütülüp yürütülmediğini belirli aşamalarda saptama işidir. Denetimin temel amacı, kusurun iş ilerlemesi tamamlanmadan ve kapalı yüzeyler oluşmadan yakalanmasını sağlamaktır.

Denetçi gördüğünü ölçer, ölçtüğünü karşılaştırır, karşılaştırdığını kaydeder ve kararını yazılı olarak bildirir. Yüzey düzgün göründüğü için ölçüm yapmadan karar vermek denetim değildir. Denetim ancak ölçülebilir bir ölçüte bağlandığında savunulabilir bir kayıt doğurur.

Denetçinin görev alanı

• Malzeme sahaya girdiği andan teslimata kadar işin her aşamasına eşlik eder.
• Denetim noktalarını önceden belirler, plana uygun sırayla denetler.
• Kontrol listesindeki her madde için uygun, uygun değil veya şartlı uygun sonucunu kaydeder.
• Uygunsuzlukları yazılı bildirimle bildirir ve düzeltme takibini yürütür.

Denetim türleri

Üç temel yöntem birlikte kullanılır. Gözle denetim yüzey bozukluğu, çatlak, korozyon ve montaj düzgünlüğü için; ölçerek denetim kot, eğim, çap, vida aralığı ve basınç kaybı için; numune alarak denetim çok sayıda parçanın kontrolünde süreyi ve maliyeti düşürmek için kullanılır.

Denetim planı ve kontrol listesi

Denetim planında hangi aşamada, hangi ölçütün, hangi sıklıkla denetleneceği yazılıdır. Plan denetçinin belleğine değil belgeye yüklediği yükümlülüktür. Kontrol listesindeki her madde için yalnızca uygun, uygun değil veya şartlı uygun işaretlenir, yazılı gerekçe eklenir.

1. Proje ve şartname ölçütlerinin çıkarılması
2. Kritik noktaların sıralanması
3. Her nokta için kontrol listesi maddesinin belirlenmesi
4. Sıklık ve süre planının yapılması
5. Kayıt ve karar mekanizmasının belirlenmesi

Zamanlama özenle yapılmalıdır. Denetim montajcının iş akışını bilmediği anda işi durdurur; bu yüzden duraklama yaratmayacak biçimde önceden randevu edilerek programlanır.

Aşamalara göre denetim

Malzeme kabul denetimi

Malzeme sahaya girdiğinde parti bazında kontrol edilir: etiket ve boyut uyumu, yüzey bozukluğu, diş ve kanal aralığı, son kullanma durumu. Kabul edilen parti kabul kontrol fişiyle belgelenir, uygun olmayanlar ayrı alanda bekletilir. Böylece kötü malzeme sahaya karışmaz.

Montaj sırasındaki denetim

• Gömme hat öncesi: hat yönü, kot ve eğim açık zeminde denetlenir.
• İzolasyon: izolasyon malzemesinin eksiksiz ve düzgün uygulandığı ölçülür, boşluk bırakılmadığı görülür.
• Askı mesafesi: boru ile yapı arasındaki mesafe tavan, kiriş ve tesisat çakışmalarına göre denetlenir.
• Kot ve eğim: yatay hatlarda hava birikmesini önleyen eğim ölçülür.

Gizli kusurlar

Duvar, tavan ve zemin kaplaması öncesinde yapılmayan denetim, sonradan yalnızca kırarak giderilir. Bu yüzden gömme öncesi denetim en düşük maliyetli ve en hızlı düzeltme imkânını verir. Denetlenmemiş kalan nokta, sonradan en pahalı kusura dönüşür.

Sızdırmazlık ve basınç testi denetimi

Hat tamamlandığında hesaplanan test basıncı uygulanır, kayıp değeri ölçülür ve kabul sınırıyla karşılaştırılır. Kayıp sınırın üzerindeyse hat bölümlere ayrılarak kaçak aranır. Test basıncının hattı zorlamaması planlanmalı, uygulama montajcıyla birlikte yapılmalıdır.

Kayıt, uygunsuzluk ve kabul

Her denetim noktası için kim, ne zaman, ne ölçtü ve hangi kararı verdi kayda geçer. Uygunsuzluk bildirimi kusurun yerini, türünü, ölçülen değeri, gereken düzeltmeyi ve son tarihi içerir. Düzeltme yapılmadan nokta kapatılmaz, kapatma kararını denetçi verir.

Kabul kararları üçe ayrılır: uygun, şartlı uygun ve uygun değil. Şartlı kabulde kusurlu kısımlar belirlenir, giderilme süresi yazılır ve süre sonunda yeniden denetim yapılır. Denetim sıklığı kusur riski yüksek noktalarda artar, risk düşük noktalarda azalır. Böylece kaynak, doğru yere harcanır.

Ölçüm güvenilirliği

Denetim kararı, cihazın doğruluğuna bağlıdır. Kullanım öncesi kontrolü yapılmayan bir cetvel veya manometre, kusurlu ölçümün kaydı anlamına gelir. Denetçi ile montajcı ilişkisi karşılıklı saygı ve yazılı iletişim üzerine kurulur: denetim işi durdurmaz, hata maliyetini büyütmez.

Denetim Aşamalarının Ayrılması

Yapım denetimi tek bir anda yapılmaz; denetim aşamaları işin ilerlemesine göre önceden tanımlanır. Her aşamanın giriş ve çıkış kriteri yazılıdır, böylece denetim keyfî olmaktan çıkar. Aşamalar genel olarak malzeme kabulü, montaj başlangıcı, ara kontrol, test ve kesin kabul biçiminde sıralanır.

Her aşamada kontrol listesi doldurulur. Listede yalnızca geçen değil, geçmeyen maddeler de yazılır; boş bırakılan madde, kontrol yapılmadığı anlamına gelir. Tespit edilen uygunsuzluk için düzeltici faaliyet açılır ve kapatılma koşulu yazılır.

Günlük Hayattan Bir Örnek

Şap altında kalan bir temiz su hattının sızdırdığı bir tesiste, montaj sırasında ara kontrol yapılmamıştı. Zemin kaplaması yapıldıktan sonra hat söküldüğünde malzeme ve işçilik kaybı doğdu. Ara kontrol listesinde gizli tesisat maddesi işaretlenmiş olsaydı, sorun zeminden sökmeden giderilebilirdi.

Özet

• Denetim aşamaları iş programına bağlanır.
• Her aşamanın giriş ve çıkış kriteri yazılıdır.
• Kontrol listesi eksiksiz doldurulur.
• Uygunsuzluk için düzeltici faaliyet açılır.
• Kabul, temizlik ve kalan işler tamamlandıktan sonra verilir.

Sık Yapılan Hatalar

1. Kontrol listesini boş bırakmak: Boş madde, kontrol yapılmadığını gösterir; denetim kaydı eksik sayılır. Her madde işaretlenmelidir.
2. Yalnızca biten işi denetlemek: Sadece montaj sonrası denetim, gizli kalan hataları yakalayamaz. Ara kontrol şarttır.
3. Uygunsuzluğu yazmadan sözlü uyarmak: Yazılmayan uyarı, sonradan kanıt değeri taşımaz. Düzeltici faaliyet açılmalıdır.

Ne Öğreneceğiz

Tesisat yapımında malzeme kabulünden teslimata kadar tüm aşamalarda uygulanan denetim anlayışını, denetim türlerini, planlama ve kayıt düzenini, uygunsuzluk bildirimini ve kabul karar mekanizmasını örnek hesaplarla öğretir. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Denetim kavramını açıklar ve denetçinin görev alanını tanımlar.
• Gözle, ölçerek ve numune alarak denetim yöntemlerini karşılaştırır.
• Denetim planı ve kontrol listesi hazırlar, denetim sıklığını gerekçelendirir.
• Malzeme kabul, montaj ve gizli kusur denetimlerini aşamalar hâlinde uygular.
• Basınç testinde kayıp değerini hesaplar ve kabul kararını gerekçesiyle bildirir.
• Uygunsuzluk bildirimi düzenler, kayıt ve kontrol fişlerini yorumlar.
• Ölçüm cihazı doğruluğunu denetimin güvenilirliğindeki yerine göre değerlendirir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Denetim, kusur kapalı yüzey oluşmadan önce yapılmalıdır.
• Her denetim kararı yazılı olarak kayda geçmeli ve gerekçesi belirtilmelidir.
• Ölçüm cihazının doğruluğu, denetim kararının doğruluğunu belirler.
• Numune alma oranı düşük tutulursa kusurlu parçaların çoğu denetimde kaçabilir.
• Şartlı kabulde düzeltme süresi yazılır ve süre sonunda yeniden denetim yapılır.
• Basınç kaybı kabul sınırını aşıyorsa hat bölümlere ayrılarak aranmalıdır.
• Denetim sıklığı, kusur riski yüksek noktalarda artırılmalıdır.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Askı mesafesi bazı noktalarda geçen tesisatla çakışmaktadır. Düzeltme montajcı tarafından yapılacaktır.

1. Çakışan noktalar ölçülerek nokta numarası verildi.
2. Uygunsuzluk bildirimine yer, ölçülen değer ve gerekçe yazıldı.
3. Düzeltme sonrası yeniden denetim randevusu verildi.

Sonuç/cevap: Düzeltme yapılıp yeniden denetimde uygun bulunmadan nokta kapatılmaz.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Malzeme kabulünde parti değerlendirme konusunun adımları:

1. Parti büyüklüğü ile uygun bulunan adet kontrol listesine yazıldı.
2. Uygun bulunan adet toplam adede bölünerek oran çıkarıldı.
3. Oran yüzde olarak hesaplanıp kabul kontrol fişine işlendi.

Karşılaştırma Tablosu

Kendini Dene

Soru: Bir tesisat projesinde gömme hat öncesi denetim atlanmış, hat zemine gömüldükten sonra kot hatası bulunmuştur. Denetçi hangi adımları izlemeli, uygunsuzluk bildirimini hangi başlıklarla hazırlamalıdır?

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: 1) Tespitin yer ve ölçümle belirlenmesi (4 puan): hatanın noktası ve büyüklüğü ölçülür. 2) Kusurun sınıflandırılması (3 puan): yapısal, ölçüsel ve işlevsel kusur olarak ayrılır. 3) Düzeltme yönteminin seçilmesi (4 puan): kırma, yeniden montaj ve ek onarım süre ve maliyetle karşılaştırılır. 4) Termin ve yeniden denetim (4 puan): süre yazılır, ikinci denetim randevusuna alınır. 5) Kayıt ve kapatma (3 puan): adımlar kontrol listesine işlenir, kapatma kararı denetçiye bağlanır.