Üretim Bandı Planlaması, İş Akışı Dengeleme ve Kalite Kontrol Noktaları

Konu Anlatımı

Üretim Bandı Planlaması, İş Akışı Dengeleme ve Kalite Kontrol Noktaları

Konfeksiyonda üretim, tek parçalı dikilmiş bir ürünün çok sayıda işlemi belirli bir sırayla geçmesini gerektirir. Bu işlemler bir üretim bandı üzerinde istasyonlara bölünür ve ürün istasyonlar arasında ilerlerken her istasyonda farklı bir işlem yapılır. Bandın verimi, en yavaş istasyonla sınırlıdır; bu yüzden iş sürelerinin dengelenmesi bandın kapasitesini doğrudan belirler. Bu derste önce hat çevrim süresini, sonra operatör sayısını, ardından fire oranını hesaplayacağız; son olarak kalite kontrol noktalarının nereye yerleştirileceğini gerekçesiyle tartışacağız.

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste hat saatlik üretiminden bir adet için ayrılan zamanı bulmayı, istasyon iş sürelerini toplayarak gerekli operatör sayısını hesaplamayı, dengelenmiş hat çevrim süresi ve hat verimini çıkarmayı, fire adedini ve fire yüzdesini hesaplayıp üretim planı hedefiyle karşılaştırmayı, kalite kontrol noktalarının hangi aşamalara yerleştirileceğini ve neden oraya yerleştirildiğini öğreneceğiz. Ayrıca bir istasyon darboğaz olduğunda üretim hızının nasıl belirlendiğini görerek, darboğaz kavramını üretim hattı düzeyinde uygulayacağız.

Ön bilgi

Birinci ön bilgi hat çevrim süresidir. Banddan bir adet ürün çıktığında başka bir adet ürünün aynı noktaya gelmesi için geçen süredir. Hat saatlik üretimi bu süreyle ters orantılıdır: saatlik üretim yükseldikçe çevrim süresi kısalır. Bandın fiziksel uzunluğu ve ürün boyu birlikte belirlendiği için çevrim süresi bir zorunluluk sonucudur, keyfî seçilmez.

İkinci ön bilgi iş süresidir. Bir operatörün bir ürün üzerinde o istasyonda harcadığı süredir. İş süresi, operatörün deneyimine, ürün modeline ve kullanılan makine yardımına göre değişir; bu nedenle model değiştiğinde iş süreleri yeniden ölçülür.

Üçüncü ön bilgi firedir. Üretilen ürünün kabul edilmeyen, düzeltilemeyen ve hurdaya ayrılan kısmıdır. Fire bir kalite göstergesidir ama aynı zamanda ekonomik bir kayıptır; fire yüzdesi planlanan seviyeye indirildiğinde aynı üretim miktarı daha az hammadan karşılanır.

Hat Çevrim Süresi ve Kapasite

Hat çevrim süresi, saatlik üretim miktarından bulunur. Bir saat üç bin altı yüz saniyedir; bu sürenin saatlik üretim adedine bölünmesi bir adet ürün için ayrılan zamanı verir. Bulunan süre gerçekte ürünün bandda geçirdiği toplam zamandır; her istasyon bu sürenin içinde çalışır ve hiçbir istasyon bu süreyi aşamaz.

Kapasite planlamasında hat çevrim süresi iki kez kullanılır. Birincisi istasyon iş sürelerinin karşılaştırılmasında: hangi istasyon çevrim süresini aşıyorsa o istasyon darboğazdır. İkincisi üretim adedinin hesabında: net üretken süre çevrim süresine bölünür ve kapasite bulunur. İki kullanım aynı sayıya dayandığı için planlama ile üretim kaydı birbirini tutar.

İş Akışı Dengeleme

İş akışı dengeleme, iş sürelerini birbirine yaklaştırarak gereksiz beklemeyi azaltmaktır. Dengeleme yapılırken operatör sayısı, toplam iş süresinin hat çevrim süresine bölünmesiyle bulunur ve sonuç yukarı yuvarlanır. Yuvarlama yapılmasının nedeni, kesirli operatörün var olamayacağıdır; yukarı yuvarlama kapasiteyi korur ama bir miktar işçilik payı artar.

Dengelenmiş hatta çevrim süresi toplam iş süresinin operatör sayısına bölünmesiyle bulunur. Bu değer pratikte hat çevrim süresine yakın olmalıdır; ikisi arasındaki fark arttıkça dengeleme verimi düşer. Dengeleme verimi, teorik çevrim süresinin gerçek çevrim süresine oranı yüzde olarak ifade edilir ve pratikte kabul edilen alt sınırı vardır.

Yuvarlanan operatör sayısı pratikte verimi gerçekte artırır: artan operatör, işi tamamlayıp bir sonraki ürünü bekleyebilir. Bu yüzden yuvarlama bir kayıp değil, tampon yaratma tercihidir. Ancak fazladan operatör iş yükü olmadığı hâlde maliyet arttığı için sayı ölçülmüş veriyle belirlenmelidir.

Darboğaz İstasyonu ve Hat Hızı

İstasyonlardan herhangi biri hat çevrim süresinden uzun iş yapıyorsa darboğaz o istasyondur. Darboğaz istasyonunun önünde ürün birikir, arkada ürün bekler ve hat o hızda çalışmak zorunda kalır. Bu yüzden bandın hızı darboğaz istasyonun belirlediği değere göre belirlenir; diğer istasyonlar daha hızlı çalışsa da bu hız üretime yansımaz.

Darboğazı iki biçimde gidermek mümkündür. İlki, darboğaz istasyonuna iş süresini kısaltan makine yardımı veya yardımcı personel eklemektir. İkincisi, işin darboğaz istasyonundan diğer istasyonlara yeniden dağıtılmasıdır. İkinci yol parça başına iş süresini değiştirdiği için ürün tasarımıyla ilgili bir karardır ve ürün bilgisiyle birlikte verilir.

Fire Hesabı ve Üretim Planı İlişkisi

Fire yüzdesi, parti içindeki fire adedinin parti adedine oranıdır. Hesapta fire adedi sınıflara ayrılarak toplanır; her sınıfın kendi fire adedi ayrı kaydedilir ve toplam fire adedi bulunur. Fire yüzdesi toplam fire adedinin parti adedine bölünmesiyle elde edilir.

Fire yüzdesi üretim planında hedef olarak yazılır. Hedefin altındaki bir değer, kalitein planlandığından iyi gittiğini gösterir; hedefin üstündeki değer ise müdahale gerektirir. Planlanan fire yüzdesine ulaşmak için ne kadar fire verilebileceği, parti adedinden önceden hesaplanır ve üretim emri bu sayıyı içerir. Böylece fire bir sürpriz değil, planlanmış bir kalem olur.

Kalite Kontrol Noktaları

Kalite kontrol noktası, hatalı ürünün hat içinde büyümeden yakalandığı yerdir. Nokta, hat girişinde, kritik işlem istasyonlarında, hat çıkışında ve paketleme öncesinde olmak üzere dört yerde düşünülür. Hat girişinde dikiş ve kalıp hatası yakalanır; kritik istasyonlarda ölçü ve görünüm denetimi yapılır; hat çıkışında son kontrol ve paketleme öncesinde ambalaj ve etiket denetimi yapılır.

Kontrol noktasının yeri bir tercihtir ama maliyetlidir. Denetim geç noktaya konursa hata taşınmış olur ve toplam fire artar. Bu nedenle ölçümü kolay, ölçüm maliyeti düşük ve hata riski yüksek işlemler denetim noktası olarak seçilir. Kontrol noktası sayısının artması kaliteyi yükseltir ama işçilik maliyetini de artırır; bu denge plan kararıdır.

Basit örnek

Konfeksiyon bandı saatte doksan adet gömlek üretmektedir. Vardiya sekiz saattir ve verim katsayısı yüzde seksen beştir. Vardiya kapasitesi hesaplanır: sekiz saat kırk sekiz yüz dakikadır ve net üretken süre 480 × 0,85 = 408 dakikadır. Bu süre saat cinsine çevrilir: 408 ÷ 60 = 6,8 saat. Kapasite saatlik üretimle net sürenin çarpımıdır: 90 × 6,8 = 612 adet. Yani bu bant bir vardiyada 612 adet gömlek üretir.

İleri örnek

Bir üretim bandında beş istasyonun birim ürün iş süreleri sırasıyla 5, 4, 6, 3 ve 5 saniyedir. Toplam iş süresi bu değerlerin toplamıdır: 5 + 4 + 6 + 3 + 5 = 23 saniye. Hatın saatlik üretimi altı yüz adet olduğundan hat çevrim süresi bir adet için ayrılan zamandır: 3600 saniye ÷ 600 adet = 6 saniye. Gerekli operatör sayısı toplam iş süresinin hat çevrim süresine bölünmesiyle bulunur: 23 ÷ 6 = 3,83. Operatör tam sayı olmak zorundadır, bu yüzden dört operatör planlanır. Dengelenmiş hatta çevrim süresi toplam iş süresinin operatör sayısına bölünmesiyle çıkar: 23 ÷ 4 = 5,75 saniye. Dengeleme verimi teorik çevrim süresinin gerçek çevrim süresine oranıdır: 5,75 ÷ 6 = 0,958, yani yüzde 95,8.

Adım adım çözülmüş örnek

Soru: Bir parti için beş bin adet gömlek üretilmiştir. Parti içinde üçüncü sınıf kırk adet, ikinci sınık yirmi beş adet fire vermiştir. Parti fire yüzdesi kaçtır? Fire yüzdesi yüzde 2 olsaydı kaç adet fire verilmiş olurdu ve mevcut durumla aradaki fark ne kadardı?

Adım 1 — Fire sınıflarını ayrı ayrı kaydet. Üçüncü sınıf fire kırk adet, ikinci sınıf fire yirmi beş adettir. Ayrı kayıt, hangi işlemin fire ürettiğinin bulunmasını sağlar.

Adım 2 — Toplam fire adedini bul. 40 + 25 = 65 adet fire vardır.

Adım 3 — Parti fire yüzdesini hesapla. Fire yüzdesi toplam fire adedinin parti adedine bölünmesidir: 65 ÷ 5000 = 0,013. Yüzde olarak bu değer %1,3'tür.

Adım 4 — Yüzde 2'lik fire adedini bul. Parti adedi yüzde 2 ile çarpılır: 5000 × 0,02 = 100 adet fire olurdu.

Adım 5 — Farkı hesapla. 100 − 65 = 35 adet. Yani gerçekleşen fire, yüzde 2'lik hedefe göre otuz beş adet daha azdır.

Adım 6 — Denetim ve yorum. Fire yüzdesi yüzde 1,3 ise yüzde 2'lik üretim planı hedefi aşılmamıştır; bu, planın gerçekçi kurulduğunun göstergesidir. Fire sınıfları ayrı kaydedildiği için hangi işlemin fire ürettiği de görülebilir ve önlem buradan yönlendirilir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Tabloyu okurken iki noktaya dikkat edilir. Hat çevrim süresi ve dengelenmiş çevrim süresi aynı birime sahiptir ama farklı şeylerdir: birincisi bandın fiziksel hızından gelir, ikincisi iş yükünün dağılımından gelir. Fire adedi mutlak bir sayıdır, fire yüzdesi ise orandır; parti büyüdükçe aynı yüzde çok daha fazla fire adedi demektir.

Sık Yapılan Hatalar

• Hata: Hat çevrim süresini ihtimale göre seçmek. Yanlışı: Seçilen süre bandın fiziksel uzunluğuyla ve ürün boyuyla bağdaşmaz, üretim hedefi tutmaz. Doğrusu: Çevrim süresi saatlik üretimden hesaplanır ve band uzunluğu buna göre ayarlanır.
• Hata: En hızlı istasyonun hızını hat hızı olarak almak. Yanlışı: En yavaş istasyon geciktiği için ürün birikir, hat o hızda çalışır. Doğrusu: Hat hızını en uzun iş süreli istasyon belirler.
• Hata: Operatör sayısını aşağı yuvarlamak. Yanlışı: İş yükü tamamlanmaz, ürün istasyonlarda bekler ve hat verimi düşer. Doğrusu: Bölme sonucu yukarı yuvarlanır; artan operatör tampon görevi görür.
• Hata: İş sürelerini model değişiminde yeniden ölçmemek. Yanlışı: Yeni modelin iş süreleri eskisiyle aynı kabul edilir, hat dengesiz çalışır. Doğrusu: Her ürün modeli için iş süreleri yeniden ölçülür.
• Hata: Fire sınıflarını tek kalemde toplamak. Yanlışı: Hangi işlemin fire ürettiği bulunamaz, önlem yönlendirilemez. Doğrusu: Fire sınıf sınıf kaydedilir ve toplam ayrıca hesaplanır.
• Hata: Fire yüzdesini hesaplamadan üretim emri yazmak. Yanlışı: Planlanan fire ile gerçekleşen fire arasındaki fark çıkar, üretim planı tutmaz. Doğrusu: Emirde planlanan fire yüzdesi ve buna karşılık gelen adet yazılır.
• Hata: Kalite kontrol noktasını hat çıkışına koymak. Yanlışı: Hata tüm hat boyunca taşınır, fire artar ve hat durur. Doğrusu: Denetim hat girişinde ve kritik istasyonlarda yapılır.
• Hata: Kontrol noktası sayısını ölçüt olmadan artırmak. Yanlışı: İşçilik maliyeti artar, üretim hızı düşer. Doğrusu: Noktalar ölçüm kolaylığı, ölçüm maliyeti ve hata riskine göre seçilir.
• Hata: Vardiya kapasitesini net süre kullanmadan hesaplamak. Yanlışı: Plan iyimser olur, vardiya yarım ürünle kapanır. Doğrusu: Verim katsayısı kadarı düşülerek net üretken süre bulunur.
• Hata: Darboğazı iş süresini kısaltarak çözmek yerine kaliteyi düşürmek. Yanlışı: Hat hızlanır ama fire artar, net kazanç olmaz. Doğrusu: Makine yardımı veya iş dağıtımıyla süre kısaltılır, kalite korunur.

Uygulama ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Üretim bandında makine kazanları, taşıma sistemleri ve iğne kırılması gibi hareketli ve sıcak parçalar bulunur. Band çalışırken ürün almak için bandın önüne geçilmez; band durdurulup ürün alındıktan sonra yeniden çalıştırılır. Dikim makinesinin iğnesi değiştirilirken motor tamamen durdurulur ve iğne bölgesi aydınlatılır. Kumaş kesiminde kesiciye parmak yaklaştırılmaz, parça kumaşla birlikte taşınır. Üretim sırasında gürültü düzeyi yüksektir; gerekli koruyucu kulaklık kullanılır ve kulaklıkla makine arasında bağımlılık yapılmaz. Fire adetleri torbalara konduğunda torba etiketi tarih, model, vardiya ve fire sınıfını içerir; etiketsiz fire torbası sayılmaz.

Özet

Konfeksiyon üretim bandında hat çevrim süresi, bir saatlik üretim adedinin bin üç yüz altmış saniyeye bölünmesiyle bulunur ve bu süre hiçbir istasyonun aşamayacağı üst sınırdır. İş süreleri toplandığında gerekli operatör sayısı toplam iş süresinin hat çevrim süresine bölünmesiyle elde edilir ve yukarı yuvarlanır; yuvarlanan operatör tampon görevi görür. Dengelenmiş hatta çevrim süresi toplam iş süresinin operatör sayısına bölümüdür ve dengeleme verimi bu değerin gerçek çevrim süresine oranıdır. En uzun iş süreli istasyon darboğazdır ve hat hızını o istasyon belirler; darboğaz iş süresi kısaltılarak çözülür, kalite düşürülerek değil. Fire sınıf sınıf kaydedilir, toplam fire adedi parti adedine bölünerek fire yüzdesi bulunur ve bu yüzde üretim planında hedef olarak yazılır. Kalite kontrol noktaları hat girişine, kritik istasyonlara ve hat çıkışına yerleştirilir; denetim geç noktaya konursa hata taşınır ve fire artar.

Kendini dene

Aşağıdaki soruları çözerek konuyu pekiştirin. Hesaplarda adım sırasını koruyun: önce çevrim süresi, sonra operatör sayısı, en son dengelenmiş çevrim süresi. Açık uçlu görevlerin kabul ölçütü anahtarı openEnded alanında yazılıdır. Kendi atölyeniz için beş istasyonluk bir hat tasarlayıp iş sürelerini ölçün, darboğazı bulun ve kontrol noktalarının yerleşimini gerekçesiyle yazın.