Tasarım

Konu Anlatımı

Tasarım

Bu derste ne öğreneceğiz?

Mobilya tasarımı, bir ihtiyacın ölçüye, malzemeye ve üretilebilir bir ürüne dönüştürülmesidir. Bu derste tasarımın hangi aşamalardan geçtiğini, iç ölçü ile dış ölçü arasındaki ilişkiyi, ergonomik ölçülerin neden aralık olarak verildiğini, parça listesinden malzeme ihtiyacının nasıl hesaplandığını ve kaplama payının neden ayrıca eklendiğini öğreneceğiz. Ayrıca bir giyinme dolabı için net alanı, fire payını ve kaplama miktarını adım adım hesaplayacağız.

Ön bilgi

Üç kavramı önceden ayırmak gerekir. İhtiyaç, kullanıcının dolabı ne için kullanacağıdır. Ölçü, bu ihtiyacın sayısal karşılığıdır. Tasarım kararı ise ölçüye ulaşmak için seçilen yoldur; parçanın kaç parçaya bölüneceği, hangi bağlantının kullanılacağı ve yüzeyin nasıl işleneceği tasarım kararıdır.

İkinci ön bilgi net alan kavramıdır. Net alan, üründe kullanılan parçaların alanlarının toplamıdır. Brüt alan ise fire payı eklendikten sonraki alandır; levha siparişi verirken brüt alan kullanılır.

Üçüncü ön bilgi tasarımın geri dönüşü olmamasıdır. Tasarım aşamasında alınan bir karar, üretimde birden çok kez uygulanır. Yanlış iç ölçü, üretim bittikten sonra düzeltilemez; bu yüzden ölçü doğrulaması tasarımın son adımıdır.

Tasarım süreci

Mobilya tasarımı beş aşamadan geçer. Birinci aşama ihtiyaç analizidir: ürün nerede kullanılacak, kim kullanacak, hangi eşyalar konulacak soruları yanıtlanır. İkinci aşama kaba ölçü çıkarımıdır: mekân ölçüleri ve kullanıcı ihtiyacı birlikte değerlendirilerek kabaca bir en, boy ve derinlik belirlenir. Üçüncü aşama ayrıntılı tasarımdır: iç bölmeler, raf yükseklikleri ve donanım yerleri çizilir. Dördüncü aşama malzeme ve kalınlık seçimidir: panel kalınlığı, kaplama ve bağlantı elemanı bu aşamada kararlaştırılır. Beşinci aşama üretime aktarımdır: teknik resim ve parça listesi hazırlanır.

İç ölçü ve dış ölçü

Mobilya tasarımında en sık yapılan hata iç ölçüyü dış ölçüyle karıştırmaktır. Yan panellerin kapladığı hacim, ürünün kullanılabilir alanını küçülttüğü için parçalandırma daima iç ölçüye göre yapılır. İç açıklık, dış ölçüden iki yan panelin kalınlığı düşülerek bulunur: iç açıklık = dış ölçü − (2 × yan panel kalınlığı).

Raf yükseklikleri de iç ölçüye göre dağıtılır. Raf arası yükseklikler eşit bırakılırsa kullanılabilir alan en verimli biçimde kullanılmış olur; ancak farklı eşya boyları varsa raflar farklı yüksekliklerde konumlandırılır. Her durumda raf altı net yüksekliği, konulacak eşyanın en yüksek noktasından en az birkaç santim fazla olmalıdır.

Ergonomik ölçüler

Ölçüler tek bir sayı değil, bir aralık olarak verilir. Çalışma yüzeyi yüksekliği oturarak çalışan kullanıcı için 85 ila 90 cm arasındadır. Oturma yüksekliği 43 ila 46 cm arasında olup kalça eklemi ile diz eklemi arasında rahat bir açı bırakacak biçimde ayarlanır. Yemek masası yüksekliği 75 ila 76 cm, çocuk çalışma masası ise 55 ila 60 cm bandındadır.

Aralık verilmesinin nedeni, ölçülerin vücut ölçüsüne göre değişmesidir. Tek bir değeri bütün kullanıcılara dayatmak, bir kısmı için çok yüksek, başka bir kısmı için çok alçak bir ürün demektir. Üretici, aralığın ortasını temel alır ve ürünü ayarlanabilir ya da farklı boy seçenekleriyle sunar.

Malzeme ve kaplama payı

Parçaların net alanı hesaplandıktan sonra fire payı eklenir. Gerekli levha alanı, net alanın bir fire oranına bölünmesiyle bulunur: gerekli alan = net alan ÷ (1 − fire oranı). Fire oranı ürüne göre değişir; kaplama işi olan ürünlerde ve kesim sayısı çok olan ürünlerde fire yüksektir.

Kaplama payı ise görünür kenarlara uygulanan kaplamanın uzunluğudur ve net alana dâhil değildir; ayrıca hesaplanır. Gerekli kaplama miktarı, uygulanacak kenarların toplam uzunluğuna eklenen bindirme payıyla çarpılarak bulunur. Kaplama payı hesaba katılmazsa malzeme elde kalmaz, katılmazsa iş yarıda biter.

Panel kalınlığı da tasarım kararıdır. İnce panel hafif ve ucuzdur ama yük taşıma kapasitesi düşüktür; kalın panel ağır ve pahalıdır ama raflarda daha büyük yük taşır. Kalınlık, taşınacak en yüksek yüke göre seçilir.

Basit örnek

Dış genişliği 900 mm olan, yan panelleri 18 mm kalınlığında bir dolap düşünelim. İç açıklık, dış ölçüden iki yan panelin kalınlığı düşülerek bulunur: 900 − (2 × 18) = 900 − 36 = 864 mm. Demek ki raflar ve askı bari 864 mm'lik iç açıklığa göre ölçülendirilir; dış ölçüye göre ölçülen bir raf, iki yan panele çarpar ve üretilemez.

İleri örnek

Aynı dolapta iki yan panel, bir üst panel, bir alt panel, bir arka panel ve iki raf bulunduğunu kabul edelim. Net alanları metre cinsinden hesaplayalım. Yan paneller 2,000 m boyunda ve 0,600 m genişliğindedir; her biri 1,200 m² olduğundan ikisi 2,400 m² tutar. Üst ve alt paneller 0,864 m × 0,600 m = 0,5184 m²'lik iki ayrı parçadır ve toplam 1,0368 m²'dir. Arka panel 2,000 m × 0,864 m = 1,728 m²'dir. Raflar 0,864 m × 0,550 m = 0,4752 m²'lik iki parçadır ve toplam 0,9504 m²'dir. Net alan toplamı 2,400 + 1,0368 + 1,728 + 0,9504 = 6,1152 m²'dir.

Adım adım çözülmüş örnek

Soru: Yukarıdaki giyinme dolabı için fire oranı %8 ise kaç metrekare yonga levha gerekir? Görünür kenar toplamı 6,928 m ve kaplama için kenar başına %5 bindirme payı ekleniyorsa kaç metrelik kaplama gerekir?

Adım 1 — Net alanı doğrula. Daha önce hesaplanan net alan 2,400 + 1,0368 + 1,728 + 0,9504 = 6,1152 m²'dir. Bu değer, fire eklenmeden önceki gerçek parça alanıdır.

Adım 2 — Fire oranını uygula. Fire payı eklendiğinde gerçek malzeme ihtiyacı, net alanın kalan paya bölünmesiyle bulunur. Kalan pay 1 − 0,08 = 0,92'dir. Bölme yapılır: 6,1152 ÷ 0,92 = 6,6470 m².

Adım 3 — Yuvarlama. Bu değer 6,65 m²'ye yuvarlanır. Sipariş levha adedi, levhanın tek sayfasının alanına bölünerek bulunur.

Adım 4 — Kaplama ihtiyacı. Görünür kenar toplamı 6,928 m'dir. Her kenar için %5 bindirme eklendiği için çarpım faktörü 1,05 olur: 6,928 × 1,05 = 7,2744 m. Bu değer 7,28 m olarak yuvarlanır.

Adım 5 — Denetim. Net alan, fire uygulanmış alan ve kaplama miktarı birbirinden ayrı kalemlerdir; hiçbiri diğerinin yerine geçmez. Sipariş listesi üç kalem ayrı ayrı yazılır.

Kavram karşılaştırma tablosu

Tabloyu okurken şu ayrım önemlidir: net alan ve gerekli alan aynı büyüklükler değildir; ikisi arasındaki fark tam olarak fire payıdır. Kaplama payı ise alan değil uzunluk cinsindendir ve bu yüzden m² cinsinden bir malzeme siparişiyle karıştırılmamalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Parçalandırmayı dış ölçüye göre yapmak. Yan panel kalınlıkları iç açıklığı küçülttüğü için dış ölçüye göre ölçülen parça üretilemez.
• Fire payını net alana eklemek. Fire eklenmez ya da bölünmezse ya levha fazla ya eksik sipariş edilir.
• Kaplama payını net alanla birleştirmek. Kaplama uzunluk cinsindendir; levha alanıyla aynı kaleme yazılamaz.
• Ergonomik ölçüleri tek sayıya bağlamak. Tek değer, kullanıcıların bir bölümü için uygun değildir.
• Raf altı yüksekliğini eşya boyuna göre belirlememek. Eşyanın en yüksek noktası ölçülmeden raf konumu verilirse ürün kullanılamaz.
• Panel kalınlığını yüke bakmadan seçmek. İnce panel, ağır yükte eğilir ve raf kırılır.
• Ölçü doğrulamasını üretime bırakmak. Doğrulama tasarımın son adımıdır; üretimde yapılırsa iş durur.
• Bağlantı elemanını gözlemekten çıkarmak. Görünmeyen bağlantının taşıma gücü hesaplanmazsa ürün kısa sürede dağılır.

Özet

Mobilya tasarımı ihtiyaç analizi, kaba ölçü, ayrıntılı tasarım, malzeme seçimi ve üretime aktarım aşamalarından geçer. Parçalandırma daima iç ölçüye göre yapılır; iç açıklık dış ölçüden iki yan panel kalınlığı düşülerek bulunur. Ölçüler aralık olarak verilir: çalışma yüzeyi 85 ila 90 cm, oturma yüksekliği 43 ila 46 cm, yemek masası 75 ila 76 cm. Net alan parçaların alanlarının toplamıdır; gerekli levha alanı net alanın (1 − fire oranı) payına bölünmesiyle bulunur. Kaplama payı ise kenar toplamı ile bindirme katsayısının çarpımıdır ve uzunluk cinsindendir. Panel kalınlığı taşınacak yüke göre seçilir. Tasarım, teknik resim ve parça listesiyle üretime aktarılır ve ölçü doğrulaması bu aşamada yapılır.

Kendini dene

1. Yan panelleri 16 mm kalınlığında, dış genişliği 800 mm olan bir dolapta iç açıklık kaç mm'dir?
2. Net alanı 5,20 m² olan bir üründe fire oranı %10 ise gerekli levha alanı kaç m²'dir?
3. Görünür kenar toplamı 4,50 m olan bir üründe kenar başına %8 bindirme payı eklenirse kaplama ihtiyacı kaç metredir?
4. Oturarak çalışan bir kullanıcı için uygun çalışma yüzeyi yüksekliği hangi aralıktadır?
5. Aşağıdakilerden hangisi tasarım sürecinin ilk aşamasıdır: (a) malzeme seçimi, (b) ihtiyaç analizi, (c) teknik resim, (d) montaj.
6. Yan panel kalınlığı artırıldığında üründe hangi iki özellik değişir?