Montaj

Konu Anlatımı

Montaj

Bu derste ne öğreneceğiz?

Montaj, üretim atölyesinde işlenmiş ve yüzey işlemi tamamlanmış parçaların, teknik resimde gösterildiği gibi birleştirilip ayarlanmasıdır. Bu derste montaj öncesi hazırlığın neden zorunlu olduğunu, parçaların hangi sırayla birleştirileceğini, hizalamanın köşegen ölçümüyle nasıl kanıtlanacağını, ayrılma payının ve donanım kapasitesinin nasıl hesaplanacağını ve teslimden önce hangi denetimin yapılacağını öğreneceğiz. Ayrıca bir vardiyada kaç ürün montaj edilebileceğini süre verisinden hesaplayacağız.

Ön bilgi

Montajdan önce üç ölçü düzlemi hazırdır: zemin düzlemi, dik düzlem ve teğet düzlemi. Zemin düzlemi hiçbir yerde düz değildir; bir sehpanın dört köşesi arasında ölçülen açıklıklar farklı çıkabilir. Bu yüzden montajın ilk adımı zemindir. Mobilya sağlamlığı çoğu zaman montaj hatasının bir sonucudur: zemin düz değilse yan paneller yukarı doğru farklı açıyla gelir ve üst yüzey ile arka panel arasında açıklık kalır.

İkinci ön bilgi teknik resimdir. Teknik resim, ürünün tek doğruluk kaynağıdır; montajcı ölçüyü resimden okur, parçadan okumaz. Resimde parça listesi varsa montaj öncesi sayım bu listeye göre yapılır.

Üçüncü ön bilgi bağlantı elemanıdır. Vida, konik kızak ve minifix gibi elemanların her biri belirli bir yük taşır. Montaj kalitesi, seçilen elemanın taşıdığı yükle göre uyumuna bağlıdır; eleman kapasitesi, taşınacak yükün her zaman üzerinde olmalıdır.

Montaj öncesi hazırlık

Montaja başlamadan önce üç denetim yapılır. Birincisi parça sayımı: her parça teknik resim listesindeki adediyle karşılaştırılır. Eksik parça üretim aşamasında tamamlanırsa çok daha ucuz ve hızlı çözülür; montaj başladıktan sonra tamamlanan eksik parça ise tüm işi durdurur. İkincisi zemin ve açıklık ölçüsü: zemin düzleminde en büyük açıklık ile en küçük açıklık arasındaki fark hesaplanır; bu fark kabul sınırını aşıyorsa montaj başlamaz. Üçüncüsü alet ve koruyucu kontrolü: darbe koruyucu, toz maskesi, gözlük ve uygun uçlu vidalama başlığı hazır bulunur.

Montaj sırası

Montaj sırası, taşıma güvenliğini sağlayacak biçimde kurulur. Alt gövde önce kurulur; çünkü bütün yükün taşıyıcı parçasıdır ve diğer tüm parçalar ona bağlanır. Yan paneller alt gövdeye kızak ve konik bağlantı ile sabitlenir. Arka panel, gövde dikdörtgenini çaprazladığı için birleşim sonrası hizalamayı sabitler; ancak arka panel bütün yükü taşımadığı için tek başına gövde taşıyamaz. Üst yüzey ve orta raflar en son takılır; çünkü üst yüzey takıldıktan sonra alt bağlantılara fiziksel olarak erişim kapanır.

Bu sıranın bozulması en sık görülen montaj hatasıdır. Üst yüzey erken takılırsa alt bağlantıya erişilemez ve bağlantı gevşek kalır; gevşek bağlantı ürünü kısa sürede kullanılamaz hâle getirir.

Hizalama ve köşegen kontrolü

Dikdörtgen gövdenin dikliği köşegen ölçümüyle kanıtlanır. Köşegen, karşılıklı iki köşe arasındaki mesafedir ve doğru dikdörtgende iki köşegen birbirine eşittir. Bir kenarı a, diğer kenarı b olan dikdörtgenin teorik köşegeni kök büyüklüğüyle bulunur: köşegen = √(a² + b²).

Ölçülen köşegen ile teorik köşegen arasındaki fark köşegen sapmasıdır. Sapma, üretim toleransı ve montaj payı için ayrılan sınırı aşmamalıdır; sınır aşıldığında gövde karo hâle gelir, kapılar kendiliğinden açılıp kapanır ve aralarında kalıcı boşluk oluşur. Bu nedenle köşegen ölçümü, montajın en son adımında değil, arka panel takılmadan hemen sonra yapılır; sapma varsa bağlantı gevşetilip düzeltilir.

Ayrılma payı ve sürtünme

Ayrılma payı, iki hareketli parça arasında birbirlerine sürtünmelerini önlemek için bırakılan boşluktur. İki hareketli parçalı bir kapıda pay, iç açıklık ile kapı genişliklerinin toplamı arasındaki farktır ve bu fark iki kenara bölünür. Pay çok dar bırakılırsa parçalar sürtünür, gıcırdar ve zamanla yüzey aşınır; çok geniş bırakılırsa kapı kendi ağırlığıyla kendiliğinden açılma eğilimi gösterir.

Donanım kapasitesi ise taşınacak yük üzerinden hesaplanır: gerekli kapasite = taşınacak yük × güvenlik katsayısı. Güvenlik katsayısı, statik yükün zaman içinde değişmesi ve darbe etkisi nedeniyle uygulanır. Hesaplanan gereken kapasite, seçilen elemanın katalog kapasitesinden büyükse eleman yetersizdir ve daha yüksek sınıfa geçilmelidir.

Basit örnek

Bir dolabın gövdesinde toplam kırk iki bağlantı noktası vardır. Her birleştirme ortalama bir buçuk dakika sürüyor; kurulum, hizalama ve teslim için kırk iki bağlantıya ek olarak on sekiz dakika sabit süre ayrılıyor. Toplam montaj süresi, bağlantı noktası sayısının ortalama süreyle çarpılıp üzerine sabit sürenin eklenmesiyle bulunur: kırk iki × bir buçuk = altmış üç dakika; altmış üç + on sekiz = seksen bir dakika. Yani bu dolabın montajı bir buçuk saatten az sürecek, iş planında yaklaşık bir buçuk saatlik montaj payı ayrılmalıdır.

İleri örnek

Montaj sırasında gövdenin dikliği şüphelidir. Yan paneller arasındaki kenar ölçüleri a = 800 mm ve b = 600 mm olarak ölçülmüştür. Teorik köşegen kök büyüklüğüyle hesaplanır: 800² = 640000 ve 600² = 360000; toplam 1000000; kökü 1000 mm. Yani doğru bir dikdörtgende iki köşegen de tam olarak 1000 mm olmalıdır. Ölçümde köşegenlerden biri 1002,5 mm çıkmıştır. Sapma 1002,5 − 1000 = 2,5 mm'dir. Bu sapma ayrılan montaj payının içinde kaldığı için gövde kabul edilir; ancak sapma kaydedilir ve kapı ayarında bu pay telafi edilir.

Adım adım çözülmüş örnek

Soru: Atölyede sekiz saatlik bir vardiyada altı montajcı çalışmaktadır. Ölçülen ortalama dolap montaj süresi elli dört dakikadır. Dinlenme, malzeme taşıma ve ölçüm gibi kayıplar için verim katsayısı %85'tir. Bir vardiyada kaç dolap montaj edilir?

Adım 1 — Net üretken süre. Bir vardiya sekiz saattir: 8 × 60 = 480 dakika. Verim katsayısı %85 olduğuna göre kayıp süre 480 × 0,15 = 72 dakikadır. Net üretken süre = 480 − 72 = 408 dakika. (Kontrol: 480 × 0,85 = 408, aynı sonuç.)

Adım 2 — Kişi başına kapasite. Bir kişinin 408 dakikada yapabileceği dolap sayısı, 408 dakika elli dört dakikalık bir montaja bölünür: 408 ÷ 54 = 7,55. Bu değer tam adet olmadığı için 7 dolap alınır; kalan yarım montaj süresi bir sonraki ürünün başlangıcına saklanır.

Adım 3 — Toplam kapasite. Altı montajcı çalıştığına göre vardiya kapasitesi 6 × 7 = 42 dolap.

Adım 4 — Denetim. Kapasite hesabında montajcı başına günde 7 dolap, vardiyada 42 dolap olarak planlanır. Bu sayı, üretim planına iş yükü olarak yazılır; plandan sapılırsa nedeni kaydedilir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Tabloyu okurken iki noktaya dikkat edilir: köşegen sapması ve ayrılma payı ikisi de mm birimindedir ama farklı şeyleri ölçer; biri hizalamayı, diğeri hareketi denetler. Güvenlik katsayısı ise birim değildir, orandır ve 1'in üzerindedir.

Sık Yapılan Hatalar

• Üst yüzeyi erken takmak. Üst yüzey takıldıktan sonra alt bağlantı noktalarına erişim kapanır ve bağlantı sıkılamaz.
• Köşegen ölçümünü montajın sonuna bırakmak. Arka panel takıldıktan sonra hizalama düzeltilemez; sapma kalıcı olur.
• Zemin düz değilken montaja başlamak. Yan paneller farklı açıyla gelir ve üst yüzey açıklığı oluşur.
• Zemin açıklıklarını ölçmeden tek ölçü almak. Tek köşe ölçüsü zemindeki düzleşme hatasını görünmez kılar.
• Ayrılma payını çok dar bırakmak. Kapılar sürtünür, gıcırdar ve ahşap yüzey zamanla aşınır.
• Güvenlik katsayısını ihmal etmek. Statik yükleme göre seçilen ray, zamanla taşıma gücünü yitirir.
• Güvenlik hesabını katkısız yazmak. Montajda kesilecek, sıkılacak parça yoktur; yalnızca parça birleştirilir.
• Eksik parçayı montaj sırasında fark etmek. Üretim aşamasında tamamlanan eksik parça çok daha ucuz çözülür.

Özet

Montaj, zeminden başlar. Önce parça sayımı, zemin ve açıklık ölçüsü ile alet ve koruyucu kontrolü yapılır. Sıra alt gövde, yan panel, arka panel ve üst yüzey biçimindedir. Hizalama köşegen ölçümüyle kanıtlanır; sapma, √(a² + b²) ile bulunan teorik değerle karşılaştırılarak ölçülür. Hareketli parçalarda ayrılma payı, taşınacak yükün üzerinde güvenlik katsayısıyla hesaplanan donanım kapasitesi kullanılır. Vardiya kapasitesi, net üretken sürenin birim montaj süresine bölünmesiyle bulunur. Montaj bitince köşegen tekrar ölçülür, ayrılma payı gözle kontrol edilir ve teslim tutanağına parça, ölçü ve denetim sonucu yazılır.

Kendini dene

1. Bir gövdenin kenar ölçüleri 700 mm ve 500 mm'dir. Teorik köşegeni ve 1001 mm ölçülen köşegen için sapmayı bulunuz.
2. Günde 450 dakika çalışan bir montajcı, montajı 60 dakika süren bir üründe verim katsayısı %90 ile kaç ürün tamamlar?
3. İç açıklığı 800 mm olan, 18 mm yan panelli bir dolapta iki kapı bulunmaktadır. Her kapı için iç açıklığa göre uygun genişliği ve payı bulunuz.
4. İçine 24 kg konulacak bir çekmece için güvenlik katsayısı 1,5 olan bir ray seçilecektir. Gerekli kapasiteyi hesaplayınız.
5. Aşağıdakilerden hangisi montaj öncesi hazırlığa dâhil değildir: (a) parça sayımı, (b) zemin açıklık ölçüsü, (c) vidalama başlığı kontrolü, (d) ürünün müşteriye taşıtılması.
6. Köşegen sapması montajun hangi adımında ölçülür ve neden bu adım seçilir?