Üretim Planlaması, Stok Takibi ve Verimlilik

Konu Anlatımı

Üretim Planlaması, Stok Takibi ve Verimlilik

Üretim planlaması, stok takibi ve verimlilik birbirinden ayrı düşünülemez. Hattın ne üreteceği planlanmadan stok düzeni kurulamaz, stoklar izlenmeden verimlilik ölçülemez. Bu nedenle üç başlık aynı yönetim zincirinin halkaları olarak ele alınır: plan, kaynağı hazırlar; stok, kaynağı zamanında yerine koyar; verimlilik ise bu iki adımın ne kadar iyi işlediğini ölçer.

Planlamanın temel amacı ve basamakları

Üretim planının temel amacı, sipariş miktarı ile üretim kapasitesini aynı belgede karşılaştırmaktır. Bu karşılaştırma yapılmazsa üretim yükü bazı merkezlerde yığılarak darboğaz oluşur, bazı merkezlerde ise makine boşta bekler. Darboğaz, hattın akışını belirleyen en yavaş noktadır ve oradaki kayıp bütün hattın kaybına dönüşür.

Planlama iki kademede yürür. Kaba planlama, üretim miktarları ile süreleri kabaca karşılaştırıp aylık ve haftalık yüklemeyi belirler; ayrıntılı işlem bilgisine gerek duymadan hızlı sonuç verdiği için ilk adımdır. Ayrıntılı plan ise hangi işin hangi makinede, hangi sırayla ve hangi personelle yapılacağını gösteren günlük programdır. İkisi birbirinin yerine geçmez; kaba plan olmadan ayrıntılı plan havada kalır.

Planın sağlıklı olması için üç koşul birlikte aranır: malzeme hazırlığı, makine kapasitesi ve işgücü planla uyumlu olmalıdır. Sipariş tarihi ile teslim arasındaki çevrim süresi, planın ne kadar erken yapıldığını gösteren bir göstergedir. Çevrim süresi kısalırken kapasite sınırları ve stok politikası birlikte korunmalıdır; aksi hâlde hızlandırma kalite sorunları doğurur.

Malzeme ihtiyaç planlaması

Malzeme ihtiyaç planlaması, üretim planından yola çıkarak hangi malzemenin ne zaman ve ne kadar gerekeceğini hesaplayan yöntemdir. Bu yöntem, stok kayıtlarıyla üretim yükünü eşleştirir. Eşleştirme yapıldığında üretim sırasında malzeme eksikliği nedeniyle oluşacak makine boşluğu önceden görünür ve önlem alınabilir.

Planlamada emniyet stoğu adı verilen bir tampon miktar bulunur. Emniyet stoğu, günlük tüketimin tedarik süresiyle çarpılmasıyla bulunur. Tedarik süresi uzun ya da arzı güvenilmez malzemelerde bu tampon büyür, kısa süreli ve düzenli tedariki olan malzemelerde küçülür. Emniyet stoğu sabit bir sayı değildir; tüketim hızı ve tedarik koşulları değiştikçe yeniden hesaplanır.

Malzeme planlamasının ikinci çıktısı sipariş önerisidir. Eldeki stok ile gereken miktar karşılaştırılır ve aradaki fark tedarikçiye iletilir. Bu karşılaştırma yapılmazsa ya malzeme elde kalmaz ya da gereksiz yere fazla mal birikir. İkisi de aynı ölçüde kayıp yaratır: biri üretim duruşu, diğeri bağlanan sermayedir.

Stok takibi ve ABC sınıflandırması

Stok; hammadde, yarı mamul, mamul ve yardımcı malzeme olmak üzere üretim zincirinin farklı halkalarında tutulur. Her türün hareketi ve sorumlusu farklı olduğu için kayıtlar ayrı ayrı tutulmalıdır. Ayrı kayıt tutulmadığında hangi aşamada eksiklik olduğu görünmez ve karar gecikir.

Stokun ne kadar verimli kullanıldığını gösteren temel ölçüt stok devir hızıdır. Dönem içinde tüketilen mal miktarının ortalama stok değerine bölünmesiyle bulunur. Aynı stok tutarıyla daha çok mal hareketi sağlayan işletme daha az sermaye bağlar. Devir hızı yüksek olduğunda üretim sırasında tüketim hızı fazlasıyla takip edilmeli, aksi hâlde eldeki stok tükenip hattın durması kolaylaşır.

Malzemeler ABC sınıflandırması ile denetim sırasına göre gruplanır. Az sayıda yüksek değerli malzeme toplam değerin büyük bölümünü oluşturduğu için bu gruba sıkı takip, ayrı depo düzeni ve yoğun numune denetimi ayrılır. Orta grupta periyodik sayım, önemsiz grupta ise dönemsel gözden geçirme yeterlidir. Sınıflandırma sayım sıklığını belirlediği için iş gücünü doğru yere yönlendirir.

Verimlilik ve toplam ekipman etkinliği

Verimlilik, toplam çalışma süresi içinde değer ekleyen sürenin payını gösterir. Kesme, taşlama, şekillendirme, kaynak ve montaj gibi parçanın ölçüsünü ya da yüzeyini doğrudan değiştiren işlemler bu süreye girer. Taşıma, bekleme, ayar ve ölçüm gibi parçaya değer katmayan zamanlar ise toplam süreye dâhildir; bu yüzden verimlilik hiçbir zaman yüzde yüzü bulmaz.

Verimlilik tek başına yeterli bir göstergedir. Aynı oran, çok hızlı çalışıp çok hatalı üretim yapan bir hatta da yüksek çıkabilir. Bu nedenle toplam ekipman etkinliği kullanılır; verimlilik, performans ve kalite oranlarının çarpımından oluşur. Performans oranı gerçek hızın hedef hıza oranını, kalite oranı ise sağlam üretilen parçanın toplam parçaya oranını gösterir.

Üç bileşenden biri düştüğünde toplam değer o oranda geriler. Bu nedenle gelişim çalışmasında hangi bileşenin daha zayıf olduğunu bulmak gerekir: hız düşükse makine ayarı, kalite düşükse süreç, verimlilik düşükse akış planı gözden geçirilir. Tek bir bileşeni yükseltmek diğerlerini görmezden gelmek sık yapılan bir hatadır.

Plan sapmalarının izlenmesi

Plan sapması, gerçekleşen üretim süresi ile planda öngörülen süre arasındaki farktır. Sapma yalnızca kayda geçtiğinde, nedeniyle birlikte izlenmezse aynı kayıp bir sonraki planda da yinelenir. Bu yüzden sapma kaydı nedeniyle birlikte tutulur ve ilgili koşulun giderilip giderilmediği izlenir.

Sapmanın kaynağı çoğu kez bekleyen parça miktarının kontrolsüz büyümesidir. İşlemler arasında biriken parça, bir sonraki işlemi beklerken alan kaplar ve teslim süresini uzatır. Bu nedenle işlemler arası denge kurulur, bekleyen miktar sınırlandırılır ve darboğazın önünde yığılma olup olmadığı izlenir. Plan, bu tür bilgilerle birlikte yaşayan bir belgedir; yılda bir kez yapılan sabit bir liste değildir.

Bu Derste Ne Öğreneceğiz

Üretim planlamasının yöntemlerini, stok politikalarını ve stok takibi ile verimlilik göstergelerini birlikte inceleyen konudur. — Bu konuda şu kazanımlara ulaşacaksınız:

• Üretim planlamasının temel amacını ve planlama basamaklarını sıralı biçimde açıklar.
• Kaba planlama ile malzeme ihtiyaç planlamasını karşılaştırır ve aralarındaki bağı kurar.
• Emniyet stoğu ile stok devir hızı hesaplar ve bu değerlerin stok politikasını nasıl belirlediğini yorumlar.
• ABC stok sınıflandırmasında hangi malzeme grubuna sıkı takip uygulanacağını gerekçesiyle belirler.
• Verimlilik oranını hesaplar ve değer ekleyen süre ile değer eklemeyen süreyi ayırt eder.
• Toplam ekipman etkinliğini oluşturan verimlilik, performans ve kalite bileşenlerini birlikte değerlendirir.

Ön Bilgi

Bu konuya geçmeden önce şu temel kavramları hatırlamak yeterli olacaktır:

• Üretim planı, sipariş miktarı ile üretim kapasitesini aynı belgede karşılaştırır ve iş sırasını önceden belirler.
• Kaba planlama aylık yükleme, ayrıntılı plan ise günlük program için kullanılır; ikisi birbirinin yerine geçmez.
• Malzeme ihtiyaç planlaması, üretim planıyla stok kayıtlarını eşleştirerek eksik malzeme riskini önceden gösterir.
• Emniyet stoğu, günlük tüketimin tedarik süresiyle çarpılmasıyla bulunur ve tedarik gecikmesinde üretimi ayakta tutar.
• Stok devir hızı, dönemde tüketilen mal miktarının ortalama stok değerine bölünmesiyle bulunur.

Basit Örnek

Günlük hayattan basit bir uygulama:

<strong>Soru: </strong>Günlük tüketimi 120 adet, tedarik süresi 8 gün olan bir malzemenin emniyet stoğu kaç adettir?

1. Emniyet stoğu, günlük tüketimin tedarik süresiyle çarpımına eşittir.
2. Günlük tüketim adet cinsinden, tedarik süresi gün cinsinden verilmiştir.
3. Çarpım sonucu, tedarik gecikmesi boyunca karşılanacak miktarı verir.

<strong>Cevap: </strong>Emniyet stoğu 960 adettir.

İleri Örnek

Sınav ve uygulama düzeyinde daha ileri bir örnek:

<strong>Soru: </strong>Aylık 12000 adetlik üretim planı olan bir işletmede tedarikçi malzemeyi 10 gün gecikmeli teslim ediyorsa hangi adım izlenir?

1. Plan ile tüketim hızı karşılaştırılarak emniyet stoğu hesaplanır.
2. Emniyet stok, tedarik süresindeki gecikmenin karşılanabileceği büyüklükte tutulur.
3. Buna rağmen risk varsa tedarikçiyle teslim koşulları görüşülerek plan güncellenir.

<strong>Cevap: </strong>Emniyet stoğu planlanır, tedarik koşulları gözden geçirilir ve gerekirse plan yeniden düzenlenir.

Adım Adım

Örnek 1: Emniyet stoğu hesabı — adım adım çözüm:

1. Emniyet stoğu, günlük tüketimin tedarik süresiyle çarpımına eşittir.
2. Günlük tüketim adet cinsinden, tedarik süresi gün cinsinden verilmiştir.
3. Çarpım sonucu, tedarik gecikmesi boyunca karşılanacak miktarı verir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

&lt;b&gt;Planı yalnızca günlük iş listesi gibi kullanmak:&lt;/b&gt; Plan, uzun vadeli yükleme ile malzeme hazırlığını da kapsar; yalnızca o günün işlerini göstermesi yeterli değildir.

&lt;b&gt;Emniyet stoğunu sabit bir sayı olarak almak:&lt;/b&gt; Emniyet stoğu, tüketim hızı ve tedarik süresi değiştikçe yeniden hesaplanması gereken bir değerdir.

&lt;b&gt;Stok devir hızını yükseltmek için eldeki stoğu gereğinden az tutmak:&lt;/b&gt; Beklenmeyen bir tüketim artışında çok yüksek devir hızı, stoğun tükenip hattın durması anlamına gelir.

&lt;b&gt;Verimlilik oranını tek başına yükseltmeye çalışmak:&lt;/b&gt; Değer ekleyen süreyi uzatmak kaliteyi ve performansı bozabilir; üç bileşen birlikte değerlendirilmelidir.

&lt;b&gt;ABC sınıflandırmasını yalnızca değere göre yapıp denetim sıklığını göz ardı etmek:&lt;/b&gt; Sınıflandırmanın amacı, önemli malzemeye daha sıkı ve daha ayrıntılı denetim uygulamaktır.

&lt;b&gt;Bekleyen parça miktarını önemsememek:&lt;/b&gt; İşlemler arasında biriken parça sermayeyi bağlar, alan kaplar ve teslim süresini uzatır.

Özet

Üretim planlaması, sipariş ile üretim kapasitesini karşılaştırıp işlerin hangi sırayla yapılacağını önceden belirleyen çalışmadır. Planlama kaba ve ayrıntılı olmak üzere iki kademede yürür; kaba planlama aylık yükleme kararını, ayrıntılı plan ise günlük programı verir. Malzeme ihtiyaç planlaması, üretim planından yola çıkarak hangi malzemenin ne zaman ve ne kadar gerekeceğini hesaplar; böylece eksik malzeme nedeniyle oluşacak makine boşluğu önceden görünür. Stok tarafında hammadde, yarı mamul, mamul ve yardımcı malzeme ayrı kayıt altında tutulur. Emniyet stoğu, tedarik gecikmesinde üretimin durmaması için tutulan tampon miktardır ve günlük tüketim ile tedarik süresinin çarpımıyla bulunur. Stok devir hızı ise dönemde tüketilen mal miktarının ortalama stok değerine bölünmesidir; yüksek devir hızı az stokla çok üretim yapıldığını gösterir. Değerli malzemelerin azınlıkta olduğu durumlarda ABC sınıflandırması kullanılır. Verimlilik, toplam süre içinde değer ekleyen sürenin payıdır. Toplam ekipman etkinliği ise verimlilik, performans ve kalite oranlarının çarpımı olarak tanımlanır ve üretim hattının gerçek başarısını tek değerde toplar.

Kendini Dene

<strong>Soru: </strong>Üretim planı ile malzeme ihtiyaç planlaması arasındaki ilişkiyi açıklayınız; biri yapılmadan diğerinin neden yetersiz kalacağını yazınız.

<strong>Örnek cevap: </strong>Puanlama anahtarı: üretim planının sipariş ile kapasiteyi karşılaştıran belge olduğunun belirtilmesi 2 puan; malzeme ihtiyaç planlamasının üretim planından yola çıktığının anılması 3 puan; malzeme olmadan oluşan makine boşluğu ya da elde kalan stoğun anılması 3 puan; düzen ve açıklık 2 puan. Toplam 10 puan.