Konu Anlatımı
Yerleşimin Üretimdeki Yeri
Yerleşim, makinelerin, tezgâhların, depoların ve taşıma yollarının üretim faaliyetini engellemeyecek biçimde planlanmasıdır. İyi bir yerleşim, malzemenin gereksiz yolculuğunu azaltır, çalışan güvenliğini artırır ve alanı verimli kullanır. Kötü bir yerleşim ise beklemelere, çapraz trafiğe ve gereksiz taşımaya yol açar.
Yerleşim planı yaparken önce üretim akışının hangi sırayla gerçekleşeceği çizilir. Bu akış çizimine göre makineler sıraya yerleştirilir. Buna göre süreç yerleşimi denir ve seri üretime uygundur.
Yerleşim Türleri
Ürüne göre yerleşimde tüm üretim işlemleri tek bir ürün grubu için sıralı biçimde dizilir. Bu yaklaşımda taşıma yolu kısa, hazırlık süresi düşüktür; ancak ürün çeşidi arttığında esneklik azalır.
Süreçe göre yerleşimde tüm tornalar bir bölgede, tüm frezeler başka bir bölgede toplanır. Bu yaklaşımda makine yatırımı verimli kullanılır ve esneklik yüksektir; fakat taşıma mesafesi uzun olduğu için taşıma maliyeti artar.
Hücre düzeninde ise belirli bir ürün ailesinin tüm işlemleri bir hücre içinde toplanır. Bu düzen, uzun seri üretimde hem hızlı taşıma hem de kısa hazırlık süresi sağlar.
Malzeme Akışı
Malzeme akışının amacı, parçanın üretim boyunca gereksiz geri dönüş yapmadan ilerlemesini sağlamaktır. Akış çiziminde her işlem sırası ve aralarındaki mesafe işaretlenir. En uzun mesafeler ve en çok geri dönüşler tespit edilerek önce bunlar iyileştirilir.
Akışın düzgün olup olmadığı, istasyonların çevrim süreleri karşılaştırılarak anlaşılır. Bir istasyon diğerlerinden belirgin biçimde yavaşsa o istasyon darboğazdır. Darboğazın hızını artırmadan hattın hızını artırmak mümkün değildir.
Yerleşim Verimliliği
Yerleşim verimliliği, üretim alanının ne kadarının verimli biçimde kullanıldığını gösteren bir orandır. Bu oran, üretimde kullanılan alanın toplam alana bölünmesiyle hesaplanır. Yüksek oran, dar ve verimsiz alanların az olduğunu gösterir.
Ayrıca akış verimliliği de hesaplanabilir. Bu değer, gerçek üretim süresinin toplam akış süresine oranıdır. Değer birden küçükse parça fabrikada bekliyor demektir; bekleme süresi azaltılmadıkça üretim hızı artmaz.
Güvenlik ve Ergonomi
Yerleşimde makineler arası mesafe, operatörün güvenli çalışma alanını ve acil durumda tahliye imkânını sağlamalıdır. Yangın söndürme ekipmanına ve acil çıkışlara ulaşım engellenmemelidir. Koruyucular arasında servis için yeterli alan bırakılması gerekir.
Parçanın ağırlığına göre taşıma yöntemi seçilmelidir. Ağır parçaların elle taşınması yerine platform, konveyör veya kaldırma düzeneği kullanılması, yaralanma riskini azaltır ve iş verimliliğini artırır.
Yerleşim Sürekli İyileştirilir
Yerleşim, üretim hacmi, ürün çeşidi ve makine listesi değiştikçe güncellenmelidir. İlk yerleşimde fark edilmeyen darboğazlar, üretim arttıkça belirginleşir. Bu nedenle yerleşim çalışmaları, üretim verileriyle desteklenen sürekli bir faaliyet olarak ele alınır.
Yerleşim değişikliğinin etkisi ölçülmelidir. Değişiklik öncesi ve sonrası taşıma mesafesi, bekleme süresi ve çevrim süresi karşılaştırıldığında kararın gerçekten işe yarayıp yaramadığı görülür.
Ne Öğreneceğiz
Makine ve tezgâhların konumlandırılması, malzeme akışının düzenlenmesi, yerleşim verimliliğinin ölçülmesi ve darboğazların giderilmesini kapsayan konudur. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Üretim yerleşim türlerini karşılaştırır ve uygun türü seçer
- Malzeme akışını çizer ve darboğazı tespit eder
- Yerleşim verimliliğini hesaplar
- Güvenlik mesafelerini yerleşimde değerlendirir
- Yerleşim değişikliğini etkisiyle birlikte değerlendirir
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- Ürüne göre yerleşimde taşıma kısa, süreçe göre yerleşimde esneklik yüksektir.
- En yavaş istasyon darboğazdır ve hattın hızını belirler.
- Akış çiziminde geri dönüşler ve en uzun mesafeler öncelikli olarak ele alınır.
- Acil çıkış ve söndürme ekipmanına erişim hiçbir zaman engellenmemelidir.
- Ağır parçaların elle taşınması yerine düzenek kullanılmalıdır.
- Yerleşim verimliliği yüksekse dar ve verimsiz alan azdır.
- Yerleşim, üretim verisiyle birlikte sürekli gözden geçirilmelidir.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Bir atölyenin toplam üretim alanı 400 m², üretimde kullanılan alan 320 m²'dir. Yerleşim verimliliği yüzde kaçtır?
- Üretimde kullanılan alan belirlenir: 320 m².
- Toplam alanla bölünür: 320 ÷ 400 = 0,80.
- Yüzdeye çevrilir: %80 yerleşim verimliliği.
Sonuç/cevap: Yerleşim verimliliği %80'dir.
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Bir hatta dört istasyonun çevrim süreleri sırasıyla 1,8; 3,2; 1,5 ve 2,0 dakikadır. Hat kapasitesini belirleyen istasyon hangisidir?
- En yüksek çevrim süresi aranır.
- 3,2 dakika değeri diğerlerinden büyüktür.
- Bu istasyon darboğazdır ve hat hızını belirler.
Sonuç/cevap: 3,2 dakikalık çevrim süreli ikinci istasyon darboğazdır.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Yerleşim verimliliği konusunun adımları:
- Üretimde kullanılan alan belirlenir: 320 m².
- Toplam alanla bölünür: 320 ÷ 400 = 0,80.
- Yüzdeye çevrilir: %80 yerleşim verimliliği.
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|
| Ürüne göre yerleşimde taşıma kısa, süreç | Ürüne göre yerleşimde taşıma kısa, süreçe göre yerleşimde esneklik yüksektir. |
| En yavaş istasyon darboğazdır ve hattın | En yavaş istasyon darboğazdır ve hattın hızını belirler. |
| Akış çiziminde geri dönüşler ve en uzun | Akış çiziminde geri dönüşler ve en uzun mesafeler öncelikli olarak ele alınır. |
| Acil çıkış ve söndürme ekipmanına erişim | Acil çıkış ve söndürme ekipmanına erişim hiçbir zaman engellenmemelidir. |
| Ağır parçaların elle taşınması yerine dü | Ağır parçaların elle taşınması yerine düzenek kullanılmalıdır. |
| Yerleşim verimliliği yüksekse dar ve ver | Yerleşim verimliliği yüksekse dar ve verimsiz alan azdır. |
| Yerleşim, üretim verisiyle birlikte süre | Yerleşim, üretim verisiyle birlikte sürekli gözden geçirilmelidir. |
Sık Yapılan Hatalar
Makineleri yerleşirken güvenlik mesafesini göz ardı etmek: Acil çıkış ve söndürme ekipmanına erişim engellenirse kaza anında müdahale gecikir.
Darboğazı diğer istasyonlarda aramak: Hat hızını en yavaş çevrimli istasyon belirler; hızlandırma çalışması önce orada yapılmalıdır.
Taşıma mesafesini planlarken sıralamayı gözden geçirmek: İşlemler yer değiştirdiğinde aynı alanda toplamak taşımayı önemli ölçüde azaltır.
Yerleşimi tek seferlik bir iş saymak: Üretim hacmi ve ürün çeşidi değiştikçe yerleşim de güncellenmelidir.
Özet
Yerleşim, makinelerin ve taşıma yollarının üretimi engellemeyecek biçimde planlanmasıdır. Ürüne göre yerleşim kısa taşıma yolu sunar, süreçe göre yerleşim makine yatırımını verimli kullanır, hücre düzeni ise ikisini birleştirir. Verim iki oranla ölçülür: yerleşim verimliliği = üretim alanı ÷ toplam alan × 100, akış verimliliği = gerçek üretim süresi ÷ toplam akış süresi × 100. Örneklerde 400 m² alanda 320 m² kullanım %80 verimlilik, 72 dakikalık akışta 24 dakika işleme %33,3 akış verimliliği vermiştir. Darboğaz, çevrim süresi en yüksek istasyondur; takt süresi = vardiya süresi ÷ planlanan adet olarak 450 ÷ 375 = 1,2 dakika bulunmuştur. Güvenlik payı ve taşıma yolları yerleşimde zorunlu alanlardır.
Kendini Dene
Soru: Yönerge: Atölyen için üretim akışını çiz. Akış üzerindeki beş istasyonun çevrim sürelerini yaz, darboğazı belirle ve darboğazı gidermek için iki uygulanabilir önlem öner.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Beş istasyonun sırasıyla ve çevrim süreleriyle birlikte çizilmesi 4 puan; en uzun çevrim süreli istasyonun darboğaz olarak gösterilmesi 3 puan; darboğaz için iki somut önlemin (çevrim süresini kısaltma, paralel kaynak ekleme, hazırlık süresini azaltma) yazılması 6 puan; önlemlerin gerekçesi 2 puan. Toplam 15 puan. Model cevap: En uzun çevrim süreli istasyon darboğazdır; bu istasyonda işlem kademesi sadeleştirilebilir veya hazırlık süresi kısaltılabilir.
