12. SınıfMakine ve Tasarım Teknolojisi
Makine ve Tasarım Teknolojisi · 12. Sınıf · Kalite
Makine parçalarında doğrusal ölçü kadar açısal ölçü de belirleyicidir. Konik miller, eğimli bağlama yüzeyleri, ayarlanabilir destekler ve vize açıları hep açısal toleransa bağlı üretilir. Açı ölçümü, iki düzlem ya da eksen arasındaki ilişkiyi derece cinsinden ortaya koyar ve bu değer resim üzerindeki nominal açıyla karşılaştırılır.
Ölçülen açı ile resimdeki nominal açı arasındaki fark açısal sapmadır. Sapma sıfır olmak zorunda değildir, belirli bir sınırın içinde kalmalıdır. Örneğin nominal 30° olan bir yüzeyin 30,4° okunması, tolerans 0,5° ise kabul edilebilir; okuma 30,7°'ye çıktığında ise yüzey tolerans dışındadır. Açı tolerans bandı = üst sınır − alt sınır bağıntısıyla bulunur ve bandın ortası gerektiğinde nominal değere göre kaydırılabilir.
Konik yüzeyde yalnızca uç ve taban çapını ölçmek yeterli değildir, çünkü iki farklı konik aynı çap çiftini taşıyabilir. Bu yüzden konik ölçümünde mutlaka konik boyu da bilinmelidir. Konik yarıçap farkı = (üst çap − alt çap) ÷ 2 ve konikluk oranı = (üst çap − alt çap) ÷ konik boyu bağıntıları kullanılır. Konik boyu, yarıçap farkı ile yarı açının trigonometrik ilişkisi sayesinde de belirlenebilir.
Açı ölçümünde en sık hata, aletin sıfırlanmaması ve temas noktasının parça üzerinde tam hizalanmamasıdır. Gönye kolu parçanın kenarına tam oturmazsa okunan değer küçük çıkar ve parça yanlışlıkla uygun kabul edilebilir. Ayrıca parça yüzeyindeki çapağ, pürüzlülük ve eldeki titreşim açı okumasını bozar. Bu nedenle ölçüm öncesinde yüzey temizlenir, alet sıfırlanır ve aynı bölge en az iki kez ölçülerek ortalaması alınır.
Açı ölçümünde açı ölçüm aletleri kullanılır: dijital açı ölçüm cihazı, universal goniometre, kotlama, lazer ve optik projektör. Aletin ölçüm aralığı ve çözünürlüğü işin toleransına uygun olmalıdır; tolerans sıkıysa çözünürlük de küçük olmalıdır.
Açısal sapma, ölçülen açı ile nominal açı arasındaki farktır. Nominal açı, tolerans bandının merkezinde olmalıdır; tek yana kaydırılan tolerans üretimde sürekli sınırda çalışmaya yol açar. Konik yüzeylerde hem açı hem çap birlikte ölçülür; konik ölçüm kısıtlarının uyumu önemlidir.
| Alet | Ölçüm Alanı | Avantajı |
|---|---|---|
| Dijital açı ölçüm | 0-360 derece | Anlık okuma, kayıt alınabilir |
| Universal goniometre | Geniş aralık | Farklı yüzeylere uygulanır |
| Kotlama | Yüzey açıları | Atölyede hızlı kontrol |
| Optik projektör | Küçük parçalar | Dokunmadan ölçüm |
Konik bir mil üzerinde ölçüm yapıldığında açı nominal değere uygun çıktı ancak konik uç bozuktu. Açı ölçümü tek başına yeterli olmadığı için konik uç ve kilitlenme de kontrol edildi; parça ikisinden biri düzeltilerek kabul edildi.
Açısal ölçüm aletlerini, açı toleransını ve konik yüzeylerin ölçüm yöntemlerini uygulamalı olarak ele alır. Bu konuda ögrenme çıktıları:
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Tam konik açısı 60° olan bir konikte üst çap 40 mm, alt çap 20 mm ise konik boyu kaç mm'dir?
Sonuç/cevap: Konik boyu yaklaşık 17,32 mm'dir.
Örnek 1: Açısal Sapma Hesabı konusunun adımları:
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Açısal tolerans doğrusal toleranstan bağ | Açısal tolerans doğrusal toleranstan bağımsızdır ve resimde derece cinsinden ayrıca belirtilir. |
| Konik parçada yalnızca çap ölçümü konik | Konik parçada yalnızca çap ölçümü konik şekli tanımlamaya yetmez, konik boyu da bilinmelidir. |
| Gönye kolu tam hizalanmazsa okunan açı g | Gönye kolu tam hizalanmazsa okunan açı gerçek değerden küçük çıkar ve parça yanlışlıkla uygun sayılabilir. |
| Alet seçilirken okuma aralığı ve çözünür | Alet seçilirken okuma aralığı ve çözünürlük, açı toleransından en az bir kademe iyi olmalıdır. |
| Açı ölçümü de doğrusal ölçüm gibi sıfırl | Açı ölçümü de doğrusal ölçüm gibi sıfırlama, tekrar ölçme ve kayıt kurallarına tabidir. |
| Konikluk oranı aynı olan konikler, konik | Konikluk oranı aynı olan konikler, konik boyu farklı olduğu için birbirinin yerine kullanılamaz. |
Soru: Yönerge: Nominal açısı 30°, açı toleransı ±0,4° olan bir konik bağlama parçasının ağız çapı 45 mm, taban çapı 38 mm ve konik boyu 12 mm olarak ölçülmüştür. Konik yarıçap farkını, konikluk oranını ve açısal uygunluğu hesapla; uygun değilse düzeltme adımlarını yaz.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: konik yarıçap farkının (45 − 38) ÷ 2 = 3,5 mm bulunması 4 puan; konikluk oranının (45 − 38) ÷ 12 = 0,583 bulunması 4 puan; ölçülen açının nominal değerle karşılaştırılıp sapmasının hesaplanması 4 puan; sapmanın 0,4° sınırıyla karşılaştırılıp kararın belirtilmesi 4 puan; uygun değilse alet kontrolü, yeniden ölçüm ve kök neden analizi adımlarının yazılması 4 puan. Toplam 20 puan. Model cevap: Yarıçap farkı 3,5 mm, konikluk oranı yaklaşık 0,583'tür. Sapma 0,4°'yi aşıyorsa parça uygun değildir; alet sıfırı kontrol edilir, ölçüm yenilenir ve konik boyu etkileyen nedenler araştırılır.
Makine parçalarında doğrusal ölçü kadar açısal ölçü de belirleyicidir. Konik miller, eğimli bağlama yüzeyleri, ayarlanabilir destekler ve vize açıları hep açısal toleransa bağlı üretilir. Açı ölçümü, iki düzlem ya da eksen arasındaki ilişkiyi derece cinsinden ortaya koyar ve bu değer resim üzerindeki nominal açıyla…
Açısal tolerans doğrusal toleranstan bağımsızdır ve resimde derece cinsinden ayrıca belirtilir.
Açısal toleransı doğrusal tolerans gibi uygulamak: Derece cinsinden verilen sınır ile mikron cinsinden ölçülen tolerans aynı mantıkla yorumlanamaz, ayrı değerlendirilir. Konik parçada yalnızca çapı ölçmek: Aynı uç ve taban çapını taşıyan farklı konikler bulunduğundan konik boyu ölçülmeden parça onaylanmaz.
Açısal sapma = ölçülen açı − nominal açı · Açı tolerans bandı = üst sınır − alt sınır · Konik yarıçap farkı = (üst çap − alt çap) ÷ 2 · Konikluk oranı = (üst çap − alt çap) ÷ konik boyu
Açısal ölçümde kullanılan gonye, protractor ve sinüs barı aletlerini tanır ve uygun olana karar verir. Açısal sapmayı hesaplayarak parçanın toleransa uygunluğuna karar verir. Konik yüzeylerde konikluk oranı ve konik boyu değerlerini hesaplar.
Açısal ölçümde derece cinsinden doğrudan okuma yapan klasik alet hangisidir?
Doğru cevap: A) Universal gonye
Universal gonye kavramı Gönye ve Açılı Ölçüm konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Nominal açısı 30°, açı toleransı 0,5° olan bir yüzey 30,4° olarak ölçülmüştür. Bu ölçüm için nasıl bir karar verilir?
Doğru cevap: C) Sapma tolerans sınırları içinde kaldığı için parça uygundur
Sapma, ölçülen açıdan nominal açı çıkarılarak bulunur. Burada sapma 0,4° olur ve bu değer 0,5°'lik tolerans sınırının içinde kaldığı için parça uygun kabul edilir.
Tam konik açısı 60° olan bir konikte üst çap 40 mm, alt çap 20 mm ise konik boyu yaklaşık kaç mm'dir?
Doğru cevap: A) 17,32 mm
Konik boyu, yarıçap farkının yarı açının tanjantına bölünmesiyle bulunur. Yarı açı 30° alınır ve yarıçap farkının bu değere bölünmesi sonucu konik boyunu verir. Doğru cevap: 17,32 mm.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Makine ve Tasarım Teknolojisi için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Gönye ve Açılı Ölçüm konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç