Konu Anlatımı
Temel ve Kazı
Temel, yapı yükünü zemine aktaran ve alt yapı koordinatörü olarak görev yapan elemandır. Üst yapının ağırlığı duvarlardan, kolonlardan ve kirişlerden temele, oradan zemine aktarılır. Temel tasarımının temel sorusu, tabanın taşıyabileceği yükün yapının yükünden büyük olup olmadığıdır. Bu nedenle zeminin taşıma gücü bilgisi olmadan temel boyutlandırılamaz.
Temel türlerinin seçimi
Temel türleri; zemin taşıma gücüne, yapı ağırlığına, deprem koşullarına, yeraltı suyu durumuna ve komşu yapılara göre seçilir. Yüzey sığ temeller, iyi taşıyan zeminlerde ve hafif yapılarda tercih edilir. Derin temeller, zeminin zayıf olduğu ya da yükün yüksek olduğu durumlarda kullanılır ve kazı derinliğini azaltarak taban alanını büyütmeye imkân verir.
Seçimde kazı derinliği belirleyici bir sınırlayıcıdır. Derin kazı hem pahalı hem de risklidir; komşu binaların temelleri kazı sıçramasıyla hasar görebilir. Kazı derinliği, temel tipi kararı verilmeden önce zemin ve çevre koşullarıyla birlikte değerlendirilir. Kararın gerekçesi, projede yazılı olarak bulunmalıdır; bu belge, sonradan yapılacak incelemelerde temel araçtır.
Kazı hacmi ve ölçüm
Kazı hacmi, kazı kesit alanı ile ortalama derinliğin çarpımıdır. Arazi düzgün değilse röper noktaları arasındaki derinliklerin aritmetik ortalaması alınır. Kazı duvarı payı, kazı sıçramasını ve bitişik altyapı hatlarının hasar görmesini önlemek için bırakılır; bu pay ölçüde kesilmemelidir. Kazı sonrası ölçüler, kazı günlüğüne ve varsa fotoğraf kaydına bağlanır.
Kazı tabanının durumu, taban alanı hesabından sonra ayrıca kontrol edilir. Zemin taşıma gücü sığ derinlikler için farklı, derinler için daha yüksek olabilir; bu nedenle kazı derinliği taşıma hesabına doğrudan girer. Tabanın beklenenden yumuşak çıkması hâlinde kazı derinleştirilir veya grobeton ile taban güçlendirilir. Bu kararların gerekçesi tutanağa yazılır.
Kazı güvenliği ve drenaj
Kazıda iş güvenliği, şev stabilitesi ve su yönetimiyle sağlanır. Şev eğimi, toprağın cinsine, kazı derinliğine ve geçici yükleme durumuna göre verilir. Yükleme, kazı kenarına yakın yapılmaz; malzeme istifi kenar payı göz önüne alınarak yapılır. Kazı kenarında düşme önlemleri ve geçici korkuluk uygulanır. Bu önlemler, kazı derinliği arttıkça sıkılaştırılır.
Kazıda biriken su, tabanı yumuşatarak taşıma gücünü düşürür ve tabanın şekil değiştirmesine yol açar. Bu nedenle drenaj önlemleri kazı başlamadan planlanır. Pompa, rögar bağlantısı ve geçici kanal, suyun sürekli uzaklaştırılmasını sağlar. Taban ölçümü, su uzaklaştırıldıktan sonra alınır; su altında alınan ölçüler güvenilir değildir.
Kayıt ve teslim
Kazı sürecinde başlangıç ve bitiş tarihleri, ölçüler, toprak cinsi, taban koşulu ve varsa değişiklikler kazı günlüğüne yazılır. Toprak, istenirse ayrıca taşıma için ayrılır ve miktarı yazılır. Kazı tabanının kabulü, ölçüm ve fotoğraf kaydıyla belgelenir. Tüm bu kayıtlar, sonradan doğacak uyuşmazlıklarda ve denetimde temel belge niteliği taşır.
Ne Öğreneceğiz
Temel türlerinin seçimi, kazı derinliği ve güvenliği, kazı altı hazırlık adımlarını teknik ölçütleriyle ele alır. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Temel türlerini taşıma ve zemin koşullarına göre karşılaştırır.
- Kazı hacmini ve kazı duvarı payını hesaplar.
- Zemin taşıma gücü ile gerekli taban alanı arasındaki ilişkiyi kurar.
- Kazıda su drenajı ve şev güvenliği önlemlerini sıralar.
- Kazı ve dolgu işlerinde kayıt tutma gereksinimini açıklar.
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- Kazı hacmi, kazı kesit alanı ile ortalama derinliğin çarpımıdır.
- Kazı duvarı payı, kazı sıçraması ve boru hasarını önlemek için bırakılır.
- Taban alanı, taşınan yükün zeminin taşıma gücüne bölünmesiyle bulunur.
- Kazı tabanında biriken su, drenaj önlemleriyle uzaklaştırılmalıdır.
- Kazıda şev eğimi, toprak cinsine ve derinliğe göre güvenli biçimde verilir.
- Grobeton tabakası, temel tabanını düzleştirir ve yalıtır.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Kazı kesiti ve derinliği verilmiştir. Hacim nasıl bulunur?
- Kesit alanı hesaplanır.
- Ortalama derinlik belirlenir.
- Çarpım sonucu kayda geçirilir.
Sonuç/cevap: Kazı hacmi, kesit alanı ile ortalama derinliğin çarpımıdır.
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Kazı derinliği arttıkça ne değişir?
- Toprak durulganlığı değerlendirilir.
- Şev eğimi güvenli aralığa çekilir.
- Pay ve korkuluk önlemleri uygulanır.
Sonuç/cevap: Derinlik arttıkça şev eğiminin güvenli aralıktan uzaklaşması gerekir.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Örnek 1: Kazı hacmi konusunun adımları:
- Kesit alanı hesaplanır.
- Ortalama derinlik belirlenir.
- Çarpım sonucu kayda geçirilir.
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|
| Kazı hacmi, kazı kesit alanı ile ortalam | Kazı hacmi, kazı kesit alanı ile ortalama derinliğin çarpımıdır. |
| Kazı duvarı payı, kazı sıçraması ve boru | Kazı duvarı payı, kazı sıçraması ve boru hasarını önlemek için bırakılır. |
| Taban alanı, taşınan yükün zeminin taşım | Taban alanı, taşınan yükün zeminin taşıma gücüne bölünmesiyle bulunur. |
| Kazı tabanında biriken su, drenaj önleml | Kazı tabanında biriken su, drenaj önlemleriyle uzaklaştırılmalıdır. |
| Kazıda şev eğimi, toprak cinsine ve deri | Kazıda şev eğimi, toprak cinsine ve derinliğe göre güvenli biçimde verilir. |
| Grobeton tabakası, temel tabanını düzleş | Grobeton tabakası, temel tabanını düzleştirir ve yalıtır. |
Sık Yapılan Hatalar
Kazı duvarı payını bırakmamak: Pay, kazı sıçraması ve bitişik hatların hasar görmesini önler; ölçüde kesilmemelidir.
Kazı tabanında su birikmesini görmezden gelmek: Biriken su tabanı yumuşatır ve taşıma gücünü düşürür; drenaj zorunludur.
Şev eğimini derinliğe göre ayarlamamak: Derinleşen kazıda dik şev toprak kaymasına yol açar; eğim güvenli kalmalıdır.
Taban alanını yükün tamamıyla bölmek: Tabanda yumuşak tabaka varsa taşıma kaybı olur; bu nedenle yedek tabaka planlanır.
Kazı hacmini tek derinlikle hesaplamak: Arazi düzensizliğinde aritmetik ortalama alınmalı, farklar kayda geçirilmelidir.
Özet
Temel, yapı yükünü zemine aktaran ve alt yapı koordinatörü olarak görev yapan elemandır. Temel tipi, zeminin taşıma gücüne, yapı ağırlığına, deprem koşullarına ve komşu yapılara göre seçilir. Kazı, temel taban kotuna kadar indirilir ve taban, yapı yükünü taşıyacak biçimde hazırlanır. Kazı derinliği ve kazı hacmi metrajla belirlenir; kazı duvarı payı ve şev eğimi güvenliği sağlar. Kazıda biriken su, drenaj önlemleriyle uzaklaştırılmalıdır. Kazı altına serbest bırakılan tabaka, yumuşak tabakaların uzaklaştırılmasını sağlar. Tüm kazı aşamaları ölçüm ve fotoğraf kaydıyla belgelenir.
Kendini Dene
Soru: Temel tipi seçiminde hangi ölçütler birlikte değerlendirilir, açıklayınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Zemin taşıma gücünün belirtilmesi 3 puan; yapı ağırlığı ve yükün etkisi 3 puan; komşu yapı ve deprem koşulunun rolü 2 puan; seçim gerekçesinin yazılması 2 puan. Toplam 10 puan.
