Konu Anlatımı
Yedekleme ve Felaket Kurtarma
Yedekleme, verilerin bir kopyasını korumak amacıyla başka bir depolama alanına aktarma işlemidir. Felaket kurtarma ise cihaz arızası, yangın, sel, hırsızlık ya da yazılım hatası gibi beklenmedik olaylardan sonra hizmetin ayağa kalkmasını sağlayan planlı çalışmadır. Yedekleme olmadan felaket kurtarma yapılamaz; yedekleme yapılmışsa da kurtarma planı yoksa veri günlerce erişilemez durumda kalır.
Yedekleme Türleri
Tam yedeklemede seçilen verinin tamamı kopyalanır. Bağımsız ve güvenilirdir ancak çok yer kaplar ve uzun sürer. Artan yedeklemede yalnızca son yedekten sonra değişen veya eklenen veriler kopyalanır. Fark yedeklemede ise yedekten sonra oluşan tüm değişikliklerin kaydı tutulur; yedekten dönüş için tam kopya ile birlikte bu kayıt gerekir. Kurumlar genellikle haftalık tam, günlük artan yedekle birlikte fark kaydı kullanır.
Saklama Kuralları
Yedekler aynı binada tutulursa yangın ya da sel bütün kopyaları aynı anda yok eder. Bu nedenle 3-2-1 kuralı uygulanır: verinin üç kopyası, iki ayrı ortamda, biri de kurum dışında saklanır. Yedeklerin ne kadar süre tutulacağı ise saklama politikası ile belirlenir; bu süre yasal saklama yükümlülüğü ve denetim ihtiyacına göre seçilir.
Veri Kaybı ve Hizmet Süresi Hedefleri
Kurum, felaket sonrası ne kadar veri kaybını tolere edebileceğini belirler. Bu değer RPO olarak adlandırılır ve yedekleme sıklığını belirler. Hizmetin ne kadar sürede yeniden kullanılabilir hâle gelmesi gerektiği ise RTO değeridir; bu değer, yedekleme teknolojisini ve kurtarma planının kapsamını belirler. RPO küçükldükçe yedekleme sıklığı artar, yedekleme maliyeti de yükselir.
Kapasite ve Süre Hesabı
Bir yedeğin ne kadar sürede alınacağı, veri hacminin ortalama yedekleme hızına bölünmesiyle bulunur. Artan yedeklerin toplam boyutu ise günlük artış ile saklama gün sayısının çarpımıdır. Erişilebilirlik ise dönem içindeki kesintinin ne kadar azaltıldığını yüzde olarak gösterir; bu değer hizmet seviyesi taahhütleriyle karşılaştırılır.
Kurtarma Planı ve Test
Kurtarma planı; kapsamı, sorumlulukları, yedekten dönüş sırasını, iletişim yollarını ve başarı ölçütlerini içerir. Yedek başarısı yalnızca geri yükleme testi ile kanıtlanır: dosya geri yüklenir, veri bütünlüğü kontrol edilir ve hizmetin çalıştığı gösterilir. Test yapılmayan bir yedekin çalıştığı varsayılır; oysa eksik dosyalar ya da bozuk arşiv ancak test sırasında ortaya çıkar.
- Yedekleme süresi = veri hacmi / ortalama yedekleme hızı
- Erişilebilirlik = (toplam süre − kesinti süresi) / toplam süre
- MTBF = toplam çalışma süresi / arıza sayısı
Takip ve Denetim
Yedekleme kayıtları düzenli olarak incelenir; başarısız işlemler ve nedenleri kayda geçirilir. Yedekleme sırasında veritabanı tutarlılık modu seçilerek kopyanın kararlı hâlde alınması sağlanır. Yılda en az bir kez gerçekçi bir felaket senaryosu çalışması yapılarak planın güncelliği sınanır.
Ne Öğreneceğiz
Veri kaybına karşı tam, artan ve fark yedekleme yöntemleriyle kapasite hesabı, erişilebilirlik ölçümü, kurtarma planı hazırlama ve yedeklerin test edilmesi süreçlerini kapsar. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Tam, artan ve fark yedekleme yöntemlerini karşılaştırıp veri hacmine uygun strateji seçer.
- Yedekleme süresini, artan yedek boyutunu ve erişilebilirlik yüzdesini hesaplar.
- Veri kaybı toleransı ile hizmet süresi hedefini kurum gereksinimine göre belirler.
- Kurtarma planının bölümlerini oluşturur ve sorumlulukları yazılı hâle getirir.
- Yedeklerin gerçekten kullanılabilir olduğunu geri yükleme testiyle kanıtlar.
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- Tam yedekleme güvenilirdir ama yer ve süre maliyeti yüksektir; artan yedek bu maliyeti azaltır.
- 3-2-1 kuralı, verinin üç kopyasının iki ortamda ve biri kurum dışında saklanmasını şart koşar.
- RPO değeri yedekleme sıklığını, RTO değeri ise kurtarma planının kapsamını belirler.
- Yedekin çalıştığı yalnızca geri yükleme testiyle kanıtlanır; dosya varlığı yeterli değildir.
- Başarısız yedekleme işlemleri kayda geçirilip tekrarlanmalı, gerekçesiyle saklanmalıdır.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: 240 GB'lık bir veri tabanının tam yedeği, ortalama 128 MB/s hızda alınmaktadır.
- Veri hacmi GB cinsinden hıza bölünür.
- Taban birimler saat yerine dakikaya çevrilerek süre yazılır.
- Süre, çalışma saatleriyle karşılaştırılarak uygun zaman aralığı belirlenir.
Sonuç/cevap: Yedekleme süresi 240 × 1024 / 128 = 1920 saniye, yani 32 dakika olarak bulunur.
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Sistemde günlük veri artışı 8 GB'dir ve artan yedekler 30 gün saklanmaktadır.
- Günlük veri artışı belirlenir.
- Günlük artış saklama gün sayısıyla çarpılır.
- Sonuç, toplam gereken depolama alanı olarak yazılır.
Sonuç/cevap: Toplam gereken alan 8 × 30 = 240 GB olarak bulunur.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Yedekleme Süresinin Hesaplanması konusunun adımları:
- Veri hacmi GB cinsinden hıza bölünür.
- Taban birimler saat yerine dakikaya çevrilerek süre yazılır.
- Süre, çalışma saatleriyle karşılaştırılarak uygun zaman aralığı belirlenir.
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|
| Tam yedekleme güvenilirdir ama yer ve sü | Tam yedekleme güvenilirdir ama yer ve süre maliyeti yüksektir; artan yedek bu maliyeti azaltır. |
| 3-2-1 kuralı, verinin üç kopyasının iki | 3-2-1 kuralı, verinin üç kopyasının iki ortamda ve biri kurum dışında saklanmasını şart koşar. |
| RPO değeri yedekleme sıklığını, RTO değe | RPO değeri yedekleme sıklığını, RTO değeri ise kurtarma planının kapsamını belirler. |
| Yedekin çalıştığı yalnızca geri yükleme | Yedekin çalıştığı yalnızca geri yükleme testiyle kanıtlanır; dosya varlığı yeterli değildir. |
| Başarısız yedekleme işlemleri kayda geçi | Başarısız yedekleme işlemleri kayda geçirilip tekrarlanmalı, gerekçesiyle saklanmalıdır. |
Sık Yapılan Hatalar
Yedeği aynı binada tutmak: Yangın, sel veya elektrik arızası bütün kopyaları aynı anda yok eder; bu nedenle en az bir kopya kurum dışında bulunmalıdır.
Artan yedeği tek başına yeterli saymak: Artan yedek, bağımsız kullanıldığında kurtarıcı değildir; yanında eksiksiz bir tam yedek bulunmalıdır.
Saklama sürelerini karıştırmak: Günlük, haftalık ve aylık kopyaların süreleri birbirinin yerine geçmez; her biri kendi amacıyla saklanır.
RPO ile RTO'yu aynı göstermek: Veri kaybı toleransı ile hizmet süresi hedefi iki ayrı değerdir; birini diğerinin yerine kullanmak planı yanlış kılar.
Yedekleme kaydını tutmamak: Hangi gün hangi kopyanın alındığı yazılmazsa, kurtarma sırasında hangi sürümün kullanılacağı belirlenemez.
Özet
Yedekleme, tam, artan ve fark yöntemleriyle birlikte planlanır; yedekleme süresi = veri hacmi / ortalama yedekleme hızı bağıntısıyla bulunur ve 240 GB verinin 128 MB/s hızda kopyalanması 32 dakika sürer. Artan yedek boyutu toplam veri hacminden önceki yedek boyutu çıkarılarak belirlenir. Kopyalar 3-2-1 kuralına göre iki ortamda, biri kurum dışında saklanır. RPO veri kaybı toleransını, RTO hizmet süresi hedefini belirler. Erişilebilirlik = (toplam süre − kesinti) / toplam süre ile ölçülür; MTBF ve MTTR arıza sıklığını ve onarım hızını gösterir. Yedekin çalıştığı yalnızca geri yükleme testiyle kanıtlanır.
Kendini Dene
Soru: Okulunuzdaki bir dosya sunucusu için yedekleme stratejisi hazırlayınız: yedekleme türlerini, sıklığını ve saklama sürelerini gerekçeleriyle yazınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Veri hacminin ve değişim hızının belirlenmesi 3 puan; tam ve artan yedek birlikteliğinin seçilip gerekçelendirilmesi 4 puan; saklama sürelerinin günlük, haftalık ve aylık olarak yazılması 4 puan; kopyaların ayrı ortamlarda tutulması ilkesinin uygulanması 2 puan; yedek kayıtlarının tutulması 2 puan. Toplam 15 puan.
