Kıyas ve Kıyas Kuralları

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz

Bu derste Aristotelesçi mantığın en güçlü çıkarım aracı olan kıyası öğreneceksiniz. Kıyasın iki dayanak ile bir sonuçtan nasıl oluştuğunu ve içindeki üç terimi göreceksiniz. Ayrıca geçerli bir kıyasın taşıması gereken terim dağılımı kurallarını öğrenip geçerli ve geçersiz kıyasları ayırt edebileceksiniz.

Ön bilgi

Gündelik akıl yürütmede iki bilgiyi birleştirip üçüncü bir sonuca ulaşırız. Örneğin bütün insanlar ölümlüdür ve Sokrates insandır bilgilerini bir araya getirince Sokrates ölümlüdür sonucuna varırız. İşte bu iki dayanaktan bir sonuca geçiş yapısına kıyas denir. Kıyas doğru kurulursa dayanaklar doğruysa sonucun da doğru olması zorunlu hâle gelir.

• Dayanak: kıyasa giren iki önerme.
• Sonuç: dayanaklardan çıkarılan önerme.
• Orta terim: iki dayanakta geçip sonuçta bulunmayan terim.
• Uç terim: büyük ve küçük terim olmak üzere sonuca taşınan terimler.

Kavramlar ve Temel Tanımlar

Kıyas, iki dayanağın birleşmesiyle bir sonucun zorunlu biçimde çıkarıldığı yapıdır. Dayanaklardan ilki büyük önerme olup büyük terimi içerir, ikincisi küçük önerme olup küçük terimi içerir. Orta terim her iki dayanakta bulunur ama sonuçta yer almaz. Bir terimin bir önermede dağıtıldığı söylenir eğer o terim orada bütününü kapsıyorsa. Geçerli kıyas için orta terimin en az bir dayanakta dağıtılmış olması gerekir; ayrıca iki olumsuz dayanaktan sesli bir sonuç çıkmaz. Terim sayısı da yalnızca üç olmalı, dört terimli kıyas geçersizdir.

Basit örnek

Bütün memeliler sıcak kanlıdır; bütün köpekler memelidir; öyleyce bütün köpekler sıcak kanlıdır. Bu kıyasda orta terim memeli, uç terimler ise sıcak kanlı ile köpektir. Orta terim birinci dayanakta dağıtılmıştır ve yapı geçerlidir. Gördüğünüz gibi sonuç, iki dayanağın birleşiminden zorunlu olarak çıkar.

Adım adım çözüm

Bir kıyası değerlendirmek için şu adımları izleyin. Önce terimleri işaretleyin: hangi terim orta, hangileri uç terim? Ardından orta terimin en az bir dayanakta dağıtılıp dağıtılmadığını kontrol edin. Sonra dayanakların olumlu mu olumsuz mu olduğuna ve sonucun bu dayanaklardan çıkıp çıkmadığına bakın. Son adımda terim sayısının üç olduğundan emin olup kıyasın geçerliliğine karar verin.

İleri örnek

Bütün kuşlar uçar; penguen bir kuştur; öyleyce penguen uçar. Bu kıyas yapısal olarak geçerlidir; orta terim kuş birinci dayanakta dağıtılmıştır ve sonuç zorunlu çıkar. Ancak birinci dayanak olan bütün kuşlar uçar yanlış olduğundan kıyas sağlam değildir. Yani kıyasın geçerliliği yapıya, sağlamlığı ise dayanakların doğruluğuna bakar; bu ayrım kıyası doğru değerlendirmek için elzemdir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Aşağıdaki tablo kıyasın terimlerini ve kurallarını yapıları açısından karşılaştırır.

Sık yapılan hatalar

En sık hata orta terimi dağıtmamaktır; orta terim hiçbir dayanakta tümünü kapsamazsa sonuç dayanaktan çıkmaz ve belirsizlik hatası doğar. Bir diğer hata dört terimli kıyas kurmaktır; orta terim iki dayanakta farklı anlamda kullanılırsa kavram kayar. Ayrıca iki olumsuz dayanaktan sonuç çıkarmaya çalışmak da yanlıştır; olumsuz dayanak terimler arasında olumlu bir bağ kurmaya yetmez.

Özet

Kıyas iki dayanağın birleşmesiyle bir sonucun zorunlu çıkarıldığı yapıdır ve üç terimle çalışır: orta terim ile iki uç terim. Orta terim iki dayanakta geçip sonuçta düşer, uç terim sonuca taşınır. Geçerli kıyasda orta terim en az bir dayanakta dağıtılır, terim sayısı üçtür ve iki olumsuz dayanaktan sonuç çıkmaz. Terim dağılımı ile dayanakların olumlu olumsuz yapısına dikkat etmek kıyasın geçerliliğini değerlendirmenin anahtarıdır.

Kendini dene

Geçerli bir kıyas ile geçersiz bir kıyas yazıp her birinde orta terimi belirtmen ve geçersiz olanın hangi kuralı ihlal ettiğini açıklaman isteniyor.