Kavram: Kapsam ve Tasavvur

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz

Bu derste kavramın iki boyutunu olan tasavvur ve kapsamı ayırt etmeyi öğreneceksiniz. Bir kavramı cinsi ve tür farkı yardımıyla nasıl tanımlayacağınızı göreceksiniz. Ayrıca iyi bir tanımın taşıması gereken koşulları ve en sık yapılan tanım hatalarını inceleyeceksiniz.

Ön bilgi

Düşünmeyi sözcüklerle ifade ederiz ve bu sözcüklerin karşılığı olan kavramlar, düşüncenin yapı taşlarıdır. Bir kavramı ne kadar iyi ayırt edersek düşüncemiz o kadar netleşir. Aristotelesçi mantık kavramı içerdiği özellikler etrafında da, onu gerçekleyen bireyler etrafında da inceler. Bu iki yönün dengeli anlaşılması, doğru tanım kurmanın temelidir.

• Kavram: nesneler için kullanılan genel düşünce.
• Tasavvur: kavramın taşıdığı özellikler bütünü.
• Kapsam: kavramın altına giren bireyler bütünü.
• Tanım: bir kavramı cinsi ve farkıyla açıklama.

Kavramlar ve Temel Tanımlar

Kavram, benzer nesneler için kullanılan genel düşüncedir ve zihinde onları bir araya getirir. Tasavvur bir kavramın içerdiği özellikler topluluğudur; örneğin üçgen kavramının tasavvuru üç kenarlı ve kapalı şekil olmasıdır. Kapsam ise kavramın altına giren bireyler bütünüdür; üçgenin kapsamı bütün tek tek üçgenlerdir. Bu ikisi ters orantılıdır: tasavvur arttığında kapsam daralır. Cins kavramı içeren daha geniş kavram, tür farkı ise o cins içinde onu özgün kılan özelliktir. Aristotelesçi tanım ise en yakın cins ile tür farkını birleştirerek yapılır.

Basit örnek

İnsan kavramını tanımlayalım. En yakın cins canlıdır; bu canlıyı diğer canlılardan ayıran fark ise akıl yürütebilmesidir. Böylece insan, akıl yürütebilen canlı olarak tanımlanabilir. Gördüğünüz gibi tanım aslında cins ile farkın birleşimidir; bu yapı kavramı hem gerekli hem yeterli biçimde ayırt eder.

Adım adım çözüm

Bir kavramı tanımlarken şu adımları izleyin. Önce kavramı içeren en yakın cinsi belirleyin. Ardından bu cins içinde kavramı diğerlerinden ayıran tür farkını bulun. Sonra cins ile farkı birleştirip tanımı sınayın: tanım tanımlananın bütün örneklerini kapsıyor mu ve dışındakileri dışarıda bırakıyor mu? Eğer tanım ya çok geniş ya çok dar ya da döngüsel ise yeniden düzenlenmeli

İleri örnek

Bazı tanımlar işe yaramaz görünür; örneğin şiir, güzel yazıdır tanımı çok geniştir ve güzel yazılmış bir düz metni de şiir sayar. Bir başka tanımlama olan arkadaş, insanın ahlaklı olanıdır ise eksik kalır çünkü ahlaklı olmayan insanlar da insandır. İyi tanım bu nedenle aşırı geniş ya da aşırı dar olmamalı, döngüsel de olmamalıdır. Tanımın neyi kapsayıp neyi dışarıda bıraktığını sınamak, kavramı doğru anlamanın en sağlam yoludur.

Kavram karşılaştırma tablosu

Aşağıdaki tablo tasavvur, kapsam, cins ve tanım gibi kavramları neyi gösterdikleri açısından karşılaştırır.

Sık yapılan hatalar

En sık hata tanımı çok geniş kurmak ya da çok dar kurmaktır; geniş tanım dış örnekleri içeri alır, dar tanım ise gerçek örnekleri dışarıda bırakır. Döngüsel tanım yapmak da yaygındır; örneğin tanım la, la tanımın kendisidir biçiminde bir açıklama hiçbir şeyi aydınlatmaz. Ayrıca kapsam ile tasavvuru karıştırmak da sık görülür; oysa biri alt bireyleri, diğeri özellikleri gösterir.

Özet

Kavram zihin içindeki genel düşüncedir ve tasavvur ile kapsam adlı iki boyutu vardır; tasavvur özellikleri, kapsam ise alt bireyleri gösterir ve ikisi ters orantılıdır. İyi bir Aristotelesçi tanım en yakın cins ile tür farkını birleştirir; bu tanım ne çok geniş ne çok dar ne de döngüsel olmamalıdır. Kavramı doğru sınayabilmek için tanımın hangi örnekleri kapsayıp hangilerini dışarıda bıraktığı incelenmelidir.

Kendini dene

Seçtiğin üç kavram için en yakın cinsi ve tür farkını yazarak tanım üretmen ve her bir tanımın çok geniş mi çok dar mı olduğunu sınaman isteniyor. Sonuçları kısaca gerekçeleriyle yaz.