Doğruluk, Geçerlilik ve Sağlamlık

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz

Bu derste doğruluk, geçerlilik ve sağlamlık kavramlarını birbirinden ayırmayı öğreneceksiniz. Bir argümanın dayanağının doğru olması ile onun yapısal olarak geçerli olmasının neden farkı şeyler olduğunu göreceksiniz. Ayrıca yapının geçersizliğini göstermenin karşı örnek yöntemini öğrenecek ve argümanları hem yapı hem içerik açısından değerlendireceksiniz.

Ön bilgi

Mantıkta bir argümanı değerlendirirken iki ayrı soru sorarız: dayanaklar doğru mu ve yapı geçerli mi? Bu iki sorunun cevabı birbirinden bağımsızdır; birinin evet olması diğerini zorunlu kılmaz. Gündelik tartışmalarda bu ayrımı göz ardı etmek, yanlış olan şeye ikna olmamıza yol açar. Bu yüzden önce dayanağın, sonra yapının değerlendirilmesi alışkanlık kazanmalıdır.

• Doğruluk: önermenin gerçeğe uygunluğu.
• Geçerlilik: dayanak doğruysa sonucun da doğru olma zorunluluğu.
• Sağlamlık: geçerli yapı ile doğru dayanakların bir arada bulunması.
• Karşı örnek: yapının geçersizliğini gösteren örnek.

Kavramlar ve Temel Tanımlar

Doğruluk tek tek önermelerin özelliğidir; bir önerme gerçeğe uygunsa doğru, değilse yanlıştır. Geçerlilik ise bir argümanın yapısal özelliğidir; dayanaklar doğru kabul edildiğinde sonucun da doğru olmasını zorunlu kılıyorsa argüman geçerlidir. Sağlam argüman hem geçerli yapıya hem de bütün dayanakların doğruluğuna sahip olan argümandır. Bir argüman dayanağı yanlışken bile geçerli olabilir; ancak bu durumda sağlam olmaz. Geçersizliği göstermek için ise dayanak doğruyken sonucu yanlış çıkaran tek bir karşı örnek yeterlidir.

Basit örnek

Tüm kuşlar uçar; penguen bir kuştur; öyleyce penguen uçar. Bu argüman geçerlidir çünkü dayanaklar doğru kabul edilirse sonuç zorunlu çıkar. Ancak ilk dayanak olan tüm kuşlar uçar ifadesi yanlıştır. Bu nedenle argüman geçerli ama sağlam değildir; gördüğünüz gibi geçerlilik ile sağlamlık ayrı şeylerdir.

Adım adım çözüm

Bir argümanı değerlendirmek için şu adımları izleyin. İlk olarak dayanakların doğru olup olmadığına karar verin. Ardından dayanakları doğru kabul ederek sonucun gerçekten çıkıp çıkmadığını düşünün. Eğer sonuç dayanaktan zorunlu çıkıyorsa yapı geçerlidir, çıkmıyorsa bir karşı örnek bulun. Son adımda hem doğru dayanak hem geçerli yapı varsa argümanı sağlam olarak nitelendirin.

İleri örnek

Bütün A B'dir; bu A'dır; öyleyce bu C'dir. Burada dayanaklar bir sonucu destekler gibi görünse de sonuç dayanaktan çıkmaz; dayanaklar doğruyken sonuç yanlış olabilir. Yani yapı geçersizdir ve bunu gösteren bir karşı örnek yeterlidir. Bu örnek, doğru ve geçerli olmama durumunun argümanın gücünü nasıl düşürdüğünü açıkça ortaya koyar.

Kavram karşılaştırma tablosu

Aşağıdaki tablo doğruluk, geçerlilik ve sağlamlığı neye baktıkları ve nasıl değerlendirildikleri açısından karşılaştırır.

Sık yapılan hatalar

En sık hata doğru ile geçerliyi eşitlemektir; doğruluk içeriğe, geçerlilik yapıya bakar ve bir argüman dayanağı yanlışken geçerli olabilir. Bir diğer hata sağlamlığı yalnız geçerlilik sanmaktır; sağlamlık geçerli yapı ile bütün dayanakların doğruluğunu birlikte ister. Ayrıca sonucun doğru olması argümanı sağlam zannetmek de yanlıştır, çünkü dayanaktan düzgün çıkmıyorsa argüman geçersizdir.

Özet

Doğruluk önermelerin, geçerlilik argüman yapısının, sağlamlık ise bu ikisinin bir arada gerçekleşmesinin özelliğidir. Bir argüman yalnızca bütün dayanakları doğru ve yapısı geçerli olduğunda sağlamdır. Geçersizliği göstermek için dayanaklar doğruyken sonucu çürüten tek bir karşı örnek yeterlidir; bu yüzden argümanları değerlendirirken içerik ile yapı ayrı ayrı incelenmelidir.

Kendini dene

Geçerli gibi görünen ama aslında geçersiz iki argüman yazman ve her biri için dayanaklar doğruyken sonucu yanlış çıkaran bir karşı örnek üretmen isteniyor. Ardından bu argümanların sağlam olup olmadığını açıkla.