Gündelik Akıl Yürütme Hataları: Safsatalar

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz

Bu derste gündelik tartışmalarda sıkça düşülen mantık hatalarını tanıyacaksınız. Bir savının sonucuna değil dayanağına bakmanın neden önemli olduğunu örneklerle inceleyeceğiz. Böylece kendinizin de başkalarının da düşüncesinde görülen safsataları ayırt edebileceksiniz.

Ön bilgi

Bir safsata, yapısı veya dayanağı zayıf olduğu hâlde inandırıcı görünen bir çıkarımdır. Bu hatalar çoğu zaman bilgi eksikliğinden değil, alışkanlıktan ve etkiden doğar. Özellikle duygusal konularda ve aceleye gelinen kararlarda kendini gösterir.

• Safsata: dayanağı zayıf görünen bir çıkarımdır.
• Dayanağa saldırı: kişiye yüklenerek fikrin çürütülmesidir.
• Kalabalığa başvuru: çoğunluğun inandığını kanıt sanmaktır.
• Sahte ikilem: yalnız iki seçenek varmış gibi sunmaktır.

Kavramlar ve Temel Tanımlar

Kişiye saldırı argümanı üreteni hedef alarak fikri tartışmadan kaçınır. Kalabalığa başvuru bir iddianın yaygın olduğunu doğru olduğunun kanıtı sayar. Otoriteye dayanma alanı dışındaki bir görüşü gerekçe olarak kullanır. Genelleme az sayıda örnekten bütün bir kategori hakkında sonuç çıkarmaktır. Duygu çağrısı ise gerekçe yerine acıma, korku ya da öfke duygusunu öne çıkarır. Kayan eğim bir adımın kaçınılmaz olarak felaket getireceğini dayanak göstermeden iddia eder.

Basit örnek

Yeni beslenme alışkanlığının işe yaradığını söyleyen birine karşı onun sporcu olmadığını söylemek bir kişiye saldırı örneğidir. Bu yanıt önerinin dayanağını hiç sınamaz; yalnız konuşanı küçümser. Tartışmanın konusu kişi değil iddiadır.

Adım adım çözüm

Bir metinde mantık hatası aramak için dört adım izlenir. Birincisi sonucu ve dayanağı ayırın. İkincisi dayanağın sonucu gerçekten destekleyip desteklemediğine bakın. Üçüncüsü dayanak olarak gösterilen şeyin bir gerekçe mi yoksa bir duygu mu olduğunu belirleyin. Dördüncüsü eksik öncül ya da göz ardı edilen başka seçenek olup olmadığını araştırın.

İleri örnek

Bu dersi seçersen yüksek not alırsın, yüksek not alırsan iyi bir üniversiteye gidersin, üniversiten iyi olursa hayatın garanti olur zincirini ele alalım. Zincirin halkalarının hiçbiri dayanak göstermez ve bazı basamaklar birbirini zorunlu kılmaz. Bu nedenle söz konusu çıkarım bir kayan eğim örneğidir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Aşağıdaki tablo en sık karşılaşılan mantık hatalarının nasıl fark edildiğini gösterir.

Sık yapılan hatalar

En sık yapılan hata, bir iddianın doğru çıkması dayanağın güçlü olduğunu göstermez hatasını gözden kaçırmaktır. Bir başka yaygın hata ise kendi tarafımızdaki hatayı fark edip karşı tarafınkini görememektir. Mantık hatası aramak yalnız karşı tarafa değil kendi düşüncemize de uygulanmalıdır.

Özet

Safsatalar dayanağı zayıf görünen ama inandırıcı görünen çıkarımlardır. Kişiye saldırı, kalabalığa başvuru, yetkiye dayanma, genelleme, duygu çağrısı, sahte ikilem ve kayan eğim en sık görülen türlerdir. Bu hataları fark etmenin yolu dayanağı sonuçtan ayırmaktır. Eleştirel okuma hem başkalarına hem kendimize karşı uygulanmalıdır.

Kendini dene

Son günlerde okuduğun bir yorumu seçip içinde mantık hatası olup olmadığını ara. Varsa hangi hatayı içerdiğini ve neden dayanağı zayıflattığını yaz. Sonra dayanağı güçlendirilmiş hâlini nasıl yazacağını açıkla.