Konu Anlatımı
Pozitivizm ve Toplum Düşüncesi
Pozitivizm, felsefenin konusunu yeniden tanımlayan ve gözlem ile deneyi temele alan bir yaklaşımdır. Bu yaklaşım, doğa bilimlerindeki başarının toplumsal olaylara da uygulanabileceği düşüncesinden doğmuştur. Felsefeden beklenen, dünyayı olduğu gibi göstermektir.
Doğuş nedenleri
Pozitivizmin yükselişi, fizik ve matematikteki ilerlemeyle açıklanır. Doğa bilimlerinde ölçüm ve deney ne kadar belirleyiciyse, toplum bilimlerinde de aynı yöntemin geçerli olacağı düşünülmüştür. Ayrıca dinin ve metafiziğin uzun süreli ikiliği, yeni bir temel arayışını gündeme getirmiştir.
Üç aşama
Üç aşama düşüncesi en bilinen öneridir. Buna göre insan düşüncesi önce din aşamasından, sonra metafizik aşamasından geçer ve sonunda pozitif bilim aşamasına ulaşır.
Aşamalar bir takvim değildir; aynı toplumda farklı düşünce biçimleri birlikte bulunabilir. Ancak düşüncenin yapısal olarak bu yönde geliştiği kabul edilir. Bu sınıflandırma, felsefeyi kavram üretme işi olmaktan çıkarıp gözlem yapan bir alana dönüştürmeyi amaçlar.
Toplumun incelenmesi
Toplum, doğa gibi incelenebilir. Nüfus, üretim, eğitim ve suç oranları gibi göstergeler ölçülebilir. Karşılaştırmalı yöntem, farklı bölgelerin ve dönemlerin benzerliklerini ortaya koyar. İstatistik, bu yaklaşımın temel aracı hâline gelir.
Yöntemin gücü, araştırmacının öznel yargısını azaltmasında görülür. Kurallar, ölçümün yinelenebilir olmasını ister. Böylece bir başka araştırmacı aynı sonuca varabilir; bu, bilimin güvenilirliğini artırır.
Metodoloji kuralları
Pozitivizm, araştırmanın kurallara uymasını ister. Gözlem nesnel olmalı, kullanılan araç açıklanmalı, sonuçlar başkalarınca denetlenebilmelidir. Bu kurallar, yöntemin kendisini de incelenebilir kılar ve öznel keyfîliği azaltır.
İnsan ve toplum farkı
Toplumun doğadan farkı, insanların bilinçli ve anlam taşıyan varlıklar olmasıdır. Bu fark, ölçümü yeterli kılmaz; yorum da gerektirir. Bir olayın sayısını bilmek, o olayın nedenini ve anlamını bildiğimiz anlamına gelmez.
Güçlü ve zayıf yanlar
Güçlü yanlar; ölçülebilirlik, karşılaştırılabilirlik ve sonuçların denetlenebilirliğidir. Zayıf yanlar ise değer, anlam ve amaç sorularının dışarıda bırakılmasıdır. Ayrıca ölçüm aracının kendisi seçimi, sonucu etkiler.
Etkisi
Pozitivizm, sosyal bilimlerin kurumsallaşmasını ve metodolojisinin gelişmesini hızlandırmıştır. Ancak katı biçimde uygulandığında insan deneyimini indirgemeye yol açabilir. Bu nedenle pozitivizm, bugün de hem benimsenen hem eleştirilen bir çerçevedir.
Pozitif yaklaşımın kalıcı katkısı, yöntemin kendisini de denetime açmasıdır. Araştırma aracı, ölçüm biçimi ve varsayımlar yazıya geçirildiğinde başka araştırmacılar aynı sonuca varıp varamayacağını sınayabilir. Bu denetim kültürü, felsefenin de güvenilir olmasını sağlar.
Ne Öğreneceğiz
Pozitivizmin bilim anlayışını, toplumu gözlemle inceleme yöntemini ve toplumsal düzeni inceler. Bu konuda ögrenme çıktıları:
- Pozitivizmin temel ilkesini ve doğuş nedenlerini açıklar.
- Gözlem ve deneye dayalı yöntemin ilkelerini belirtir.
- Üç aşamalı yöntem kavramını örneklerle açıklar.
- Toplumsal dinamiğin ölçülmesi fikrini tartışır.
- Pozitivizmin güçlü ve zayıf yönlerini karşılaştırır.
Ön Bilgi
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
- Pozitivizm, felsefeyi gözlem ve deneye dayandırmak ister.
- Comte'e göre düşüncenin üç aşaması din, metafizik ve pozitif bilimdir.
- Toplum, doğa gibi ölçülebilir ve karşılaştırılabilir bir nesne sayılır.
- İstatistik, toplumsal düzeni tanımanın temel aracı kabul edilir.
- Pozitivizm dinin yerine bilimi ikame etmek ister.
- Metodoloji kuralları, araştırmacı keyfîliğini azaltmayı amaçlar.
- Bu yaklaşım sosyal bilimlerin kurumsallaşmasını hızlandırmıştır.
Basit Örnek ve Günlük Yaşam
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Bir ülkede intihar oranı ölçülerek arttığı söyleniyor. Bu ölçüm neyi gösterir?
- Sayısal veri karşılaştırmalı olarak toplanmıştır.
- Veri gerçek bir eğilimi gösterebilir.
- Ancak kayıt biçimleri ve tanımlar farklıysa karşılaştırma yanıltıcı olur.
Sonuç/cevap: Eğilimi gösterir ama yorumu tek başına yapmaz; tanım ve kayıt biçimi denetlenmelidir.
İleri Örnek
Daha ileri bir uygulama:
Soru: Araştırmacının tercihi sonucu etkiler mi?
- Araştırmacı ölçüm aracını ve yöntemi seçer.
- Bu seçim, hangi verinin toplanacağını belirler.
- Bu yüzden yöntemin kendisi de raporda açıklanır.
Sonuç/cevap: Etkiler; bu yüzden yöntem açıklanır ve sonuçların tekrarlanabilmesi istenir.
Adım Adım Çözülmüş Örnek
Örnek 1: İntihar oranı konusunun adımları:
- Sayısal veri karşılaştırmalı olarak toplanmıştır.
- Veri gerçek bir eğilimi gösterebilir.
- Ancak kayıt biçimleri ve tanımlar farklıysa karşılaştırma yanıltıcı olur.
Karşılaştırma Tablosu
| Kavram | Açıklama |
|---|
| Pozitivizm, felsefeyi gözlem ve deneye d | Pozitivizm, felsefeyi gözlem ve deneye dayandırmak ister. |
| Comte'e göre düşüncenin üç aşaması din, | Comte'e göre düşüncenin üç aşaması din, metafizik ve pozitif bilimdir. |
| Toplum, doğa gibi ölçülebilir ve karşıla | Toplum, doğa gibi ölçülebilir ve karşılaştırılabilir bir nesne sayılır. |
| İstatistik, toplumsal düzeni tanımanın t | İstatistik, toplumsal düzeni tanımanın temel aracı kabul edilir. |
| Pozitivizm dinin yerine bilimi ikame etm | Pozitivizm dinin yerine bilimi ikame etmek ister. |
| Metodoloji kuralları, araştırmacı keyfîl | Metodoloji kuralları, araştırmacı keyfîliğini azaltmayı amaçlar. |
| Bu yaklaşım sosyal bilimlerin kurumsalla | Bu yaklaşım sosyal bilimlerin kurumsallaşmasını hızlandırmıştır. |
Sık Yapılan Hatalar
Pozitivizmi basit ölçümle özdeşleştirmek: Ölçüm aracı seçimi de kuramdır; yöntemin kendisi incelenmesi gereken bir nesnedir.
Üç aşamayı kesin bir takvim sanmak: Aşamalar düşüncenin yapısına dairdir; her toplum aynı anda birden fazla aşamayı taşıyabilir.
Toplumu doğadan ayırmayı önemsememek: İnsanlar doğal süreçlerden farklı olarak bilinçlidir; bu fark ölçümü değil yorumu da gerektirir.
Dinle ilgili bütün sorunları çözdüğünü sanmak: Pozitivizm dinin yerine bilim koyar ama anlam ve değer sorusunu çözmez.
Metodoloji kurallarını değersizleştirmek: Kurallar, araştırmacı öznel yargısını sınırladığı için bilimin güvenilirliğini artırır.
Özet
Pozitivizm, felsefeyi gözleme ve deneye dayalı bir yöntem çerçevesinde yeniden kurmayı amaçlar. Comte, insan düşüncesinin din, metafizik ve pozitif bilim diye üç aşama geçtiğini ileri sürer. Toplum da doğa gibi incelenebilir; bu amaçla istatistik ve karşılaştırmalı yöntem kullanılır. Pozitivizm dinin yerini bilime bırakmak ister. Yöntemin gücü ölçülebilir olmasında, zayıf yanı ise değer ve anlam sorularını dışarıda bırakmasında görülür. Bu yaklaşım, sosyal bilimlerin kurumsal gelişimini etkilemiştir.
Kendini Dene
Soru: Pozitivizmin temel ilkesini açıklayınız ve güçlü yanlarına iki örnek veriniz.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: ilkenin açıklanması 4 puan; iki örnek ve gerekçesi 6 puan; güçlü yanların değerlendirilmesi 5 puan. Toplam 15 puan.
