12. SınıfCoğrafya
Küresel Ortam ve Doğal Afetler — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Küresel iklim sistemini güneş enerjisi ve basınç kuşakları üzerinden açıklar.
- Yer şekilleri ile iklim arasındaki ilişkiyi örneklerle değerlendirir.
- Depremin oluşumunu levha hareketleriyle ilişkilendirir.
- Deprem kuşaklarını dünya ve Türkiye özelinde ayırt eder.
- Sel, heyelan, volkanizma ve çığ afetlerinin nedenlerini karşılaştırır.
- Depreme karşı alınacak önlemleri öncelik sırasına koyar.
Önemli noktalar
- Türkiye, Alp-Himalaya deprem kuşağının kuzey kolunda ve üç levhanın sınırında yer alır.
- Kuzey Anadolu Fay Hattı sağ yönlü atımlı, Doğu Anadolu Fay Hattı sol yönlü atımlıdır.
- Odak depremin oluştuğu derinlik, merkez ise yeryüzündeki izdüşüm noktasıdır.
- Akdeniz ikliminde yazlar kurak, Karadeniz ikliminde yağış yıl boyu düzenlidir.
- Ardış (gölge) yamaçlar kuru, rüzgâr alan yamaçlar yağışlıdır.
- Depremde ilk davranış çökme, kapanma ve sağlam bir tutunmadır.
- 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinde ilk sarsıntı ikincisini tetiklemiştir.
Formüller ve kurallar
- Enerji dengesizliği: Ekvatora düşen ışınım kutuplardan fazladır; aradaki fark dolaşımı başlatır.
- Yükselti arttıkça sıcaklık azalır: yaklaşık her 100 metrede 0,5-1 °C düşüş.
- Deprem büyüklüğünde 1 birim artış, salınan enerjide yaklaşık 32 kat artış demektir.
- Risk = Tehlike × Kırılganlık ÷ Dayanıklılık (zemin, bina ve hazırlık arttıkça risk azalır).
- P dalgası ilk ulaşır, S dalgası katı ortamda yayılır ve daha yıkıcıdır.
- Yağış gölgesi: rüzgârın deniz tarafından gelmesiyle dağın ardış yüzü kurak kalır.
Sık yapılan hatalar
- Deprem büyüklüğü ile şiddetini eşanlamlı sanmak: Büyüklük enerjiyi, şiddet ise belirli bir noktadaki sarsıntı ve hasarı ölçer; merkeze uzaklık değişse de büyüklük değişmez.
- Sıcaklığı yükseltiyle değil boylamla açıklamak: Sıcaklık düşüşü yükseltilenin, mevsim farkı ise karasallığın sonucudur.
- Rüzgârın yağışı her iki yamaçta eşit bırakacağını sanmak: Rüzgâr alanda yağış, ardış alanda kuraklık görülür; bu bir kuraldır.
- Tsunamiyi basit deniz dalgası sanmak: Tsunami çoğunlukla su altı depremle oluşan enerji aktarımıdır ve kıyıda hızla yükselir.
- Deprem sonrası asansör ve bina içi davranışları karıştırmak: Sarsıntıda güvenli alan iç mekânda korunaklı köşedir; çıkışta asansör kullanılmaz.
Hızlı tekrar ipuçları
- İklim sorularında önce konumu belirle: denize uzaklık, yükselti ve rüzgâr yönü üçlüsü cevabı verir.
- Deprem sorularında odak ile merkezi ayır: odak derinlikte, merkez yüzeydedir.
- Moment büyüklük sorularında birim farkın enerji katını hatırla: yaklaşık 32 kat.
- Afet türü sorularında neden ile sonucu eşleştir; selin nedeni yağış artışıdır, kirlilik değil.
- Sınavda 'en doğru' şıkkı ararken koşul ve bağlam ifadesini taşıyan seçeneği öne al.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Küresel Ortam ve Doğal Afetler konusunun çözümlü sorularını çöz.